پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

آیۀ متعه (نساء/ 24) در سنت تفسیری شیعه: نقد خوانش تاریخی رابرت گْلیو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌جوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.589638.1410
چکیده
آگاهی از دست‌آوردهای علمی خاورشناسان و ارزیابی آن‌ها، سبب گشودن افق‌های جدید علمی در پژوهش می‌شود و نقد اشکال‌های مطالعات ایشان، زمینۀ پویش علمی و اصلاح دیدگاه در باب معارف اسلامی را فراهم می‌آورد. براین‌اساس، پژوهۀ حاضر با روش تحلیلی‌ـ‌انتقادی، درصدد ارزیابی مقالۀ «سنت تفسیری شیعه و تفسیر آیۀ 24 سورۀ نساء» از رابرت گلیو، برآمده است تا از این رهیافت، نقاط قوت و ضعف روی‌کرد خاورشناس مطرح شده به میراث تفسیری شیعه، شناسایی شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که تمرکز گلیو، جهت بررسی سنت تفسیری شیعه بر آیۀ 24 سورۀ نساء بوده و با وجود امتیازهایی هم‌چون ارائۀ گزارشی تاریخی از شماری از تفاسیر شیعه، در برخی مبانی روش‌شناختی با کاستی‌هایی روبه‌رو است. مهم‌ترین این کاستی‌ها عبارت‌اند از: تعمیم نتایج حاصل از بررسی یک آیه و نمونۀ محدود از تفاسیر به کلّ سنت تفسیری شیعه (تعمیم ناروا)، اتکا به منابع استشراقی در تحلیل، نادیده گرفتن مراحل تطور تاریخی سنت تفسیری شیعه و نیز برخی بی‌دقتی‌ها که در ترجمه و تحلیل متون تفسیری رخ داده است. نتایج پژوهش حاضر با پذیرش بروز تحول در سبک سنت تفسیر شیعی، بر شناسایی این تحول بر اساس شواهد گسترده‌تر و تفکیک دقیق‌تر میان گونه‌های مختلف تفسیر و زمینه‌های تاریخی آن‌ها تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Q. 4:24 (the Mut'a Verse) in Shiite Exegesis: A Critique of Robert Gleave's Historical Reading

نویسندگان English

Zahra Darvish 1
Soheila Jalali Kondori 2
1 PhD Student of Qurʾān and Hadith Sciences, Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quranic studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran ,Iran.
چکیده English

This study critically evaluates Robert Gleave’s 1998 article “Shiite Exegesis & the Interpretation of Quran 4: 24,” which examines the historical development of Shiite commentary on the mutʿa verse. Gleave argues that the variable presence of the interpretive addition “ilā ajal musammā” in Shiite sources reflects the community’s oscillating attitude toward the Quranic text, driven by polemical needs in disputes with Sunnism. The present article acknowledges Gleave’s contribution in offering a historically oriented survey and in distancing himself from earlier Orientalist claims of textual corruption. However, it identifies significant methodological weaknesses: unwarranted generalization from a limited sample of approximately eighteen commentaries to the entire Shiite exegetical tradition; failure to distinguish between inherited exegetical reports, written compilations, and mature exegetical schools; reliance on secondary Orientalist sources at the expense of direct engagement with primary texts; mistranslation of key passages, including Faḍlallāh’s Min Waḥy al-Qurʾān; and misattribution of the “ilā ajal musammā” addition to commentaries that do not discuss the verse. The study argues that variation in the citation of this phrase is better explained by the exegetes’ careful terminological distinction between revelation and interpretation than by textual instability. The critique is offered from within an Imami Shiite theological framework and calls for a more granular approach to the history of Shiite tafsīr.

کلیدواژه‌ها English

Orientalist Methodology
Imami Exegesis
Qirāʾāt Traditions
Historiography of Exegesis
Critique of Orientalists
ـ                 قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند (تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش).
ـ                 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة، قم، اسماعیلیان، 1408ق.
ـ                 آلوسی، سیدمحمود، روح المعانى، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
ـ                 ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، غریب القرآن، به کوشش احمد صقر، بیروت، 1398ق/ 1978م.
ـ                 ابن‌ابی‌جمهور، محمدبن‌زین‌العابدین، غوالی اللئالی، قم، دار سیدالشهداء للنشر، 1405ق.
ـ                 اردبیلی، احمدبن‌محمد، مجمع الفائده والبرهان، قم، انتشارات اسلامی، 1403ق.
ـ                 امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالمعارف للمطبوعات.
ـ                 ایازی، محمدعلی، سیر تطور تفاسیر شیعه، رشت، نشر مبین، 1381ش.
ـ                 بحرانی، سیدهاشم، البرهان، تهران، بنیاد بعثت، 1416ق.
ـ                 بغدادی، علاء الدین، لباب التأویل، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1415ق.
ـ                 بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1420ق.
ـ                 تُجار، شیوا و پویازاده، اعظم، «بررسی تحلیلی تحول تاریخی پژوهش‌های غربیان دربارۀ تفسیر شیعه 1900-2016»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال سوم، شمارۀ 1، بهار 1398ش.
ـ                 حرعاملی، محمد بن‌حسن، وسائل‌الشیعه، قم، آل­البیت، 1409ق.
ـ                 حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین‌ بن‌احمد، تفسیر اثناعشری، تهران، انتشارات میقات، 1363ش.
ـ                 دیمه‌کارگراب، محسن و ایروانی نجفی، مرتضی، «روش علامه طباطبایی در مواجهه با اختلاف قرائات در المیزان»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال دوازدهم، شمارۀ 27، پاییز 1394 ش.
ـ                 ذهبی، محمدحسین، التفسیر والمفسرون، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
ـ                 زمخشری، محمود، الکشاف، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407ق.
ـ                 سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الاتقان، بیروت، دارالکتب العربی، 1421ق.
ـ                 شاکر، محمدکاظم، مبانی و روش‌های تفسیری، قم، مرکز بین­المللی ترجمه و نشر المصطفی، 1389ش.
ـ                 شهیدی­صالحی، عبدالحسین، تفسیر و تفاسیر شیعه، قزوین، حدیث امروز، 1381ش.
ـ                 صافی اصفهانی، علی‌اکبر؛ ستودهنیا، محمدرضا، «طبقه‌بندی و تحلیل آراء فقیهان شیعه در حوزه اختلاف قرائات»، کتاب قیم، سال هفتم، شمارۀ 17، زمستان 1396، 29-54.
ـ                 شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق.
ـ                 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، قم، جامعه مدرسین، 1417ق.
ـ                 طباطبایی، محمدعلی و دیگران، تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی، قم، دارالحدیث، 1395ش.
ـ                 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع­البیان، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
ـ                 عاملی، سیدجواد، مفتاح الکرامة، قم، دفتر انتشارت اسلامی، 1419ق.
ـ                 عروسى حویزى، عبدعلى بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1415ق.
ـ                 علوی­مهر، حسین، روش‌ها و گرایش‌های تفسیری، تهران، اسوه، 1391ش.
ـ                 عیاشی، محمدبن مسعود، ­التفسیر، به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، چاپ‌خانۀ علمیه، 1380ش.
ـ                 فاکرمیبدی، محمد، «اختلاف قرائات و نقش آن در تفسیر از دیدگاه علامه طباطبایی»، قرآن‌شناخت، سال چهارم، شمارۀ 8، زمستان 1390 ش.
ـ                 فخررازی، ابوعبدالله، مفاتیح­الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1420ق.
ـ                 فرات­کوفی، ابوالقاسم، التفسیر، به کوشش محمدکاظم محمودی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1410ق.
ـ                 فضل­الله، سیدمحمدحسین، من وحى القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة والنشر، 1419ق.
ـ                 فیض کاشانی، محمدمحسن، الصافی، تهران، انتشارات صدر، 1415ق.
ـ                 قاسمی، محمدجمال الدین، محاسن­التأویل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1418ق.
ـ                 قرشی، سیدعلی­اکبر، احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1377ش.
ـ                 قمی مشهدی، محمد، کنزالدقائق، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1368ش.
ـ                 کاشانی، ملا فتح‌الله، منهج­الصادقین، تهران، کتابفروشى محمد حسن علمى، 1366ش.
ـ                 کریمیان، محمود، «مفهوم‌شناسی ترکیب‌های همسو با هکذا نزلت و شبهۀ تحریف قرآن»، علوم حدیث، سال نوزدهم، شمارۀ 74، زمستان 1393 ش.
ـ                 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1403ق.
ـ                 معرفت، محمدهادی، التفسیر والمفسرون، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1418ق.
ـ                 معرفت، محمدهادی، التمهید، قم، جامعۀ مدرسین، 1415ق.
ـ                 Burton, John, Sources of Islamic Low, Edinburgh, Edinburgh University Press, 1990.
ـ                 Gleave, R. “Earlyshii Hermeneutics: Some Exegetical Techniques Attributed to the Shii Imams”, Aims, Methods & Contexts of Quranic Exegesis, Oxford, Oxford University press, 2013.
ـ                 Gleave, R. “Shiite Exegesis & the interpretation of Quran 4: 24”, University lectures in Islamic Studies, vol. 2, 1998.
ـ                 Jeffrey, Arthur, Materials for the history of the text of the Quran, Leiden, Brill, 1937.
ـ                 Schacht, Joseph, The Origins of Muhammadan Jurisprudence, Oxford, Clarendon Press, 1950.

  • تاریخ دریافت 14 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1405