پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

نقد تفسیر تشریفی «عُزَیرٌ ابنُ‌الله» (توبه/ 30) در پرتو الگوی جریان‌شناختی سورۀ حمد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.584740.1397
چکیده
این پژوهش به تعیین دلالت «عُزَیرٌ ابْنُ اللَّه» در آیهٔ 3۰ سورۀ توبه و داوری میان دیدگاه‌های بُنُوَّتِ تشریفی و بُنُوَّتِ حقیقی می‌پردازد. پژوهش با روش تحلیلی و انتقادی و برپایۀ الگوی جریان‌شناختی سورۀ حمد نخست تقابل دو پارادایم خداشناختی «کُن فَیَکُونُ» و انگارۀ بُنُوَّت و ولادت الهی را با استناد به آیات قرآن تحلیل کرده است. سپس، مستندات بُنُوَّتِ تشریفی، دیدگاه طباطبایی، بازخوانی و نقد شده است. مطابق الگوی جریان‌شناختی سورۀ حمد، گفتار یهود و نصارا در آیۀ 3۰ سورۀ توبه، در زمرۀ جریان «مغضوب‌علیهم» و «ضالّین» قرار می‌گیرد که در تقابل با صراط «مُنعَمٌ‌علیهم» و پارادایم «کُن فَیَکُونُ» است. نشانه‌هایی هم‌چون هم‌آیی دو گفتار در یک سیاق، تعبیر «یُضَاهِئُونَ»، ترتب حکم واحد «قاتَلَهُمُ اللَّهُ» و قرینه مناسبت حکم و موضوع، نشان می‌دهد که تعبیر مذکور ناظر به انحراف اعتقادی درباره فاعلیّت الهی است. نقد ادله نشان داد، استناد طباطبایی به آیۀ 1۸ سوره مائده برای اثبات کاربرد تشریفیِ «ابن» در فرهنگ یهود، با سیاق آیات پیرامون ناسازگار است. استناد به آیۀ 31 سورۀ توبه، به‌دلیل خلط باور کلامی و اطاعت عملی، قرینه‌ای مستقل محسوب نمی‌شود. درنتیجه تفسیر تشریفی با منطق درونی قرآن و الگوی جریان‌شناختی سورۀ حمد سازگار نیست و آیه بر نوعی باور انحرافی درباره فاعلیّت الهی و نسبت وجودی عزیر به خدا دلالت دارد که در تقابل با اصل توحیدی «کُن فَیَکُونُ» قرار می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ezra as the Son of God (Q. 9:30): A Theological Critique of the Honorific Reading

نویسندگان English

Yusuf Farshadnia 1
Zahra GasemNejad 2
Mohammad Mahdi Ajilian Mafogh 3
Ali Akbar Kalantari 2
1 Ph.D. Candidate in Quranic Sciences and Hadith Studies, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Shiraz University, Shiraz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

This article examines the interpretation of “ʿUzayr is the son of God” (Q. 9:30), evaluating two exegetical positions: the honorific interpretation (bunuwwat tashrīfī) and the real sonship interpretation (bunuwwat ḥaqīqī). Using a critical-analytical method grounded in the “flow model” (al-namūdhaj al-jaryānshinākhtī) of Sūrat al-Ḥamd, which identifies three human categories representing two opposing theological paradigms, the study argues that the verse’s context, the parallel construction of Jewish and Christian claims, the term yuḍāhiʾūn, and the uniform judgment qātalahum Allāh indicate a doctrinal deviation concerning divine agency, not merely an honorific title. It critiques Ṭabāṭabāʾī’s appeal to Q. 5:18 as conflicting with surrounding verses emphasizing God’s absolute creative agency, and rejects Q. 9:31 as independent evidence. Conducted within Twelver Shīʿī exegetical traditions, the article concludes that the honorific interpretation is incompatible with the Qurʾān’s internal logic and the flow model of Sūrat al-Ḥamd.

کلیدواژه‌ها English

Divine Sonship
Divine Generation
Kun Fayakūn
Sūrat al-Ḥamd
al-Maghḍūb ʿAlayhim wa-l-Ḍāllīn
Critique of Ṭabāṭabāʾī's al-Mīzān
ـ                 قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی ناصر مکارم شیرازی (قم، دار القرآن الکریم، 1373ش).
ـ                 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار المعرفة، 1412ق.
ـ                 افلوطین، اثولوجیا، ترجمۀ عربی ابن ناعمۀ حمصی از تاسوعات فلوطین، ترجمۀ فارسی حسن ملک‌شاهی، تهران، سروش، 1378ش.
ـ                 آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1431ق.
ـ                 راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق، دار القلم/ الدار الشامیة، 1412ق.
ـ                 رحیمیان، سعید، فیض و فاعلیّت وجودی از فلوطین تا صدرالمتألهین، قم، بوستان کتاب، 1381ش.
ـ                 رشید رضا، محمد، المنار، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1990م.
ـ                 رضوی، مرتضی، دو دست خدا، پایگاه اینترنتی بینش نو، دست‌رسی در مهرماه 1387ش.
ـ                 سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1383ش.
ـ                 سلیمانی، عبدالرحیم، «نگاهى به خداشناسى یهود در قرآن مجید»، هفت آسمان، سال دهم، شمارۀ چهارم، شمارۀ پیاپی 40، 1387ش.
ـ                 شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
ـ                 طباطبایی، سیدمحمد حسین، المیزان، قم، اسماعیلیان، 1374ش.
ـ                 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دار المعرفه، 1408ق.
ـ                 طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج، به کوشش محمد باقر خِرسان، مشهد، نشر مرتضى، 1403ق.
ـ                 عبدی، رمضان، اعتقاد به فرزندداشتن خدا در میان یهودیان، مسیحیان و مشرکان جاهلی و مواجهۀ قرآن کریم با آن، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، مرکز دزفول، 1402ش.
ـ                 عبیداوی، هادی، عباسی، محمد باقر، شکر، عبدالعلی و کاکایی، قاسم، «سرّ واضح در آثار ملاصدرا در ارتباط با مفهوم صدور، ولادت و تناکح»، تأملات فلسفی، سال 15، شمارۀ 35، 1404ش.
ـ                 فرشادنیا، یوسف و قاسم‌نژاد، زهرا، «واکاوی تفسیری مصداق مغضوبین و ضالین در آیۀ پایانی فاتحةالکتاب»، مطالعات تفسیری، سال 1۶، شمارۀ ۶۴، زمستان 1404ش.
ـ                 فرهنگ‌نامۀ اصول فقه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389ش.
ـ                 فهیمی‌تبار، حمیدرضا، «غلو در قرآن از نگاهی دیگر»، پژوهش‌های قرآنی، شمارۀ 50، 1386ش.
ـ                 قرشی، سیدعلی اکبر، قاموس قرآن، تهران، اسلامیه، 1412ق.
ـ                 قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، به کوشش طیّب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، 1404ق.
ـ                 کاپلستون، فردریک چالز، تاریخ فلسفه، ترجمۀ ابراهیم دادجو، تهران، علمی و فرهنگی، 1391ش.
ـ                 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، 1407ق.
ـ                 گل‌سرخی، ایرج، تاریخ جادوگری، تهران، مهارت، 1377ش.
ـ                 محققیان، زهرا، انگارۀ بنات الله از کشاکش سنت و تجدد، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1402ش.
ـ                 مقاتل بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1424ق.
ـ                 مکارم‌نژاد، حبیب، فتح‌اللهی، علی و منظمی، اردشیر، «نگاهی تطبیقی به انگارۀ عهد عتیق و قرآن کریم از پندارۀ پسرخدا‌بودن عُزیر و انعکاس آن بر نگاره‌های اسلامی»، مطالعات هنر اسلامی، سال 20، شمارۀ 50، بهار 1402ش.
ـ                 همیلتون، ادیت، سیری در اساطیر یونان و روم، ترجمۀ عبدالحسین شریفیان، تهران، اساطیر، 1376ش.

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1405