پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

نقد نظریهٔ عهد یوشع نبی(ع) در تفسیر بینامتنی آیهٔ ذر: مصداق‌یابی تاریخی آیات ألست در پرتو آیات میقات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، واحد رودسر، دانشگاه آزاد اسلامی، رودسر، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.583478.1395
چکیده
مقالۀ «تفسیر بینامتنی آیۀ ذر»، نوشتۀ جعفر نکونام، ازجملۀ تلاش‌های معاصر در تفسیر این آیه است که با عبور از دیدگاه‌های تفسیری رایج دربارۀ عالم ذر، کوشیده‌ است مصداقی تاریخی و خاص برای آن معرفی کند؛ روی‌کردی که در میان بسیاری از مفسران پیشین و معاصر کم‌تر مورد توجه قرار گرفته است. نویسندۀ مقاله، با استناد به شواهدی از سیاق آیات، آیات مشابه، مفاهیم مفردات و بخش‌هایی از عهد عتیق، و نیز بر پایه دیدگاه برخی مفسران متقدم که آیۀ ذر را ناظر به گروهی خاص می‌دانند، کوشیده است این آیه را بر عهد یوشع نبی با بنی‌اسرائیل تطبیق نماید. پژوهش حاضر با روی‌کردی انتقادی، به تحلیل شواهد و دلایل ارائه‌شده برای این تطبیق می‌پردازد و در نهایت با مقایسۀ آیات ألست و میقات، به دو نتیجۀ اصلی ‌توجه می‌دهد: نخست آن‌‌که، شواهد متعددی در متن و فرامتن آیه ــ‌ازجملۀ آیات مشابه، سیاق، و مفاهیم مفردات‌ــ امکان فهم آیه را بدون نیاز به متون کهن اهل‌کتاب فراهم می‌کند؛ دوم آن‌که، همین شواهد با مجموع شباهت‌های لفظی و معنایی در آیات میقات و ألست بر این نکته دلالت دارند که نزدیک‌ترین و محتمل‌ترین مصداق تاریخی برای آیات ألست، ماجرای میقات هفتاد نفر از بزرگان بنی‌اسرائیل با خدا است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Identifying the Historical Referent of the Alast Verses: Revisiting the Intertextual Interpretation of the Dharr Verse

نویسنده English

Seyyed Hossein Karimpour
Assistant Professor, Department of Islamic Education, Rudsar Branch, Islamic Azad University, Rudsar, Iran.
چکیده English

This article critiques the theory that the “Dharr Verse” (Q. 7:172) refers Quranic “Verses of Alast” (Q. 7:172–174) refer to the covenant of Joshua with the Children of Israel, as proposed by Jaʿfar Nekūnām in his intertextual reading of the Dharr verse. It examines Nekūnām’s evidence from context, parallel Quranic passages, and the Hebrew Bible, and argues that each line of evidence is inconclusive. The immediate context of Q. 7:172 does not require a Mosaic-era setting, and the Joshua covenant, which encompasses all Israelite tribes, conflicts with the verse’s restrictive language. The article proposes instead that the Alast verses elaborate the Mīqāt narrative of Q. 7:155, in which seventy Israelite elders meet God, experience a life-threatening convulsion, and are restored. Seven verbal, semantic, and functional parallels between the two accounts—including the taking of life, direct divine-human dialogue, resistance, impending destruction, plea for deliverance, attribution of responsibility, and pedagogical purpose—support this identification. The study concludes that the Mīqāt offers a more coherent and textually grounded historical referent for the Alast verses than the covenant of Joshua.

کلیدواژه‌ها English

The Covenant of Alast
Mīqāt of the Children of Israel
World of Dharr
Covenant of Joshua
Intertextual Exegesis
ـ    قرآن کریم.
ـ    ابن‌ابى‌حاتم، عبدالرحمان بن‌محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض‏، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
ـ    ابن‌طاووس، على بن موسی،‏ سعد السعود، قم، بوستان کتاب‏، 1422ق.
ـ    ابن‌عطیه، عبدالحق بن‌غالب‏، المحرر الوجیز، بیروت،‏ دارالکتب العلمیه‏، 1422ق.
ـ    ابوالسعود، محمد بن محمد، ارشاد العقل السلیم‏، بیروت،‏ دار احیاء التراث العربی. 
ـ    ابوحیان، محمد بن‌یوسف، البحر المحیط، بیروت، دار الفکر، 1420ق.
ـ    ابوزهره، محمد، زهرة التفاسیر، بیروت، دار الفکر.
ـ    بحرانى، هاشم، ‏البرهان فى تفسیر القرآن،‏ تهران‏، بنیاد بعثت‏، 1416ق.
ـ    ثعلبى، احمد بن‌ابراهیم‏، الکشف والبیان،‏ بیروت،‏ دارإحیاء التراث العربی‏، 1422ق.
ـ    جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، انتشارات اسراء، 1389ش.
ـ    زحیلى، وهبة بن‌مصطفى، التفسیر المنیر، بیروت‏، دار الفکر المعاصر، 1418ق.‏
ـ    زمخشرى، محمود بن عمر، ‏الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی‏، 1407ق.
ـ    سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، انتشارات موسسه امام صادق(ع)، 1383ش.
ـ    شبر، سیدعبد الله، تفسیر القرآن الکریم‏، بیروت‏، دار البلاغة للطباعة و النشر‏، 1412ق.
ـ    فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، تهران،‏ انتشارات الصدر، 1415ق.
ـ    صادقى تهرانى، محمد، الفرقان‏، قم، انتشارات فرهنگ اسلامى، 1365ش.
ـ    طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
ـ    طبرسى، فضل بن‌حسن، مجمع البیان،‏ تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372ش. 
ـ    طبرى، محمد بن‌جریر، جامع البیان،‏ بیروت،‏ دارالمعرفه‏، 1412‏ق.
ـ    طنطاوى، سیدمحمد، التفسیر الوسیط، قاهره،‏ دار نهضة مصر للطباعة و النشر.
ـ    شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق.
ـ    کریم‌پور، سیدحسین، نگرشی نو در تفسیر آیات الست، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه مازندران، 1396ش.
ـ    کریم‌پور، سیدحسین و نورائی، محسن «بازشناسی مفهوم غفلت در قرآن با تأکید بر تأثیر حرف جر در معنای فعل»، تحقیقات قرآن و حدیث، سال شانزدهم، شمارۀ 2، 1398ش.
https://doi.org/10.22051/tqh.2019.21194.2093
ـ    کریم‌پور، سیدحسین و نورائی، محسن «واکاوی واقعۀ میقات بنی‌اسرائیل با تأکید بر مفهوم و مصداق آیۀ 155 سورۀ اعراف»، الهیات قرآنی، سال هشتم، شمارۀ 7، 1399ش.
ـ    مصطفوى، حسن، ‏التحقیق فى کلمات القرآن الکریم‏، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1430ق.
ـ    مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف‏، تهران، اسلامیه، 1424ق.
ـ    نکونام، جعفر، «تفسیر بینامتنی آیۀ ذر». پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، سال دهم، شمارۀ 2، 1403ش.
https://doi.org/10.22091/ptt.2024.11243.2363
ـ    نورائی، محسن و کریم‌پور، سیدحسین، «بررسی تحلیلی نگره اختصاص در خطاب آیات الست از نگاه سیدمرتضی و زمخشری»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی، سال نهم، شمارۀ 32، 139۷ش.
https://doi.org/10.22054/rjqk.2018.28483.1623

  • تاریخ دریافت 09 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 03 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 03 مرداد 1405