پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

کاوشی در تاریخ‌گذاری سورۀ نساء و پی‌آمدهای تفسیری آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.565527.1371
چکیده
سورۀ نساء دربردارندۀ احکام ویژه‌ای از قبیل جواز چندهمسری، اصرار بر حفظ حقوق مادیِ یتیمان، لزوم مهاجرت مسلمانان مکه و تهدید آنان به عذاب، عتاب مسلمانانِ سست در جهاد، رسواسازی منافقان و توبیخِ دلبستگی آنان به یهودیان است که در ظاهر ارتباط میان این موضوعات روشن نیست و تبیین برخی از این آیات دارای چالش‌های جدی است. این‌ پژوهش با جمع قرائن گوناگون، ابتدا سورۀ نساء را تاریخ‌گذاری کرده و سپس براساس تاریخ نزولِ سوره، به خوانش تفسیری نوینی از این سورۀ بلند و چند وجهی پرداخته. براساس آیات زمان‌دار، اسباب نزول‌ها، گزارش‌های تاریخی و تاریخِ نزول سور قبلی و بعد، می‌توان سورۀ نساء را در بازۀ زمانی اوایل سال چهارم تا نیمۀ سال پنجم هجری، در بازۀ زمانی تقریباً یک سال و سه ماهه تاریخ‌گذاری نمود. براین اساس، سورۀ نساء در پی حلّ چالش‌های اجتماعی پس از جنگ احد بوده. ازاین‌رو از سویی درصدد ساماندهی وضعیت یتیمان و بازتعریف حقوق اجتماعی افراد برآمده و از سوی دیگر با منافقانی که دل در گرو یهودیان داشتند، مقابله کرده. همچنین به سبب سرخوردگی مسلمانان از جنگ احد و متقابلاً جسارت یافتن مشرکان بر آنان، در این سوره هم مسلمانان مدینه از سستی در جهاد نهی شده‌اند و هم مسلمانان مکه قاطعانه موظف به هجرت به مدینه شدند تا
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Dating Sūrat al-Nisāʾ: A New Chronology and Its Exegetical Consequences

نویسندگان English

Zahra Kalbasi Ashtari 1
Amir Ahmadnezhad 2
1 Assistant Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

This article proposes a new chronology for Sūrat al-Nisāʾ, dating its revelation continuously from Jumādā al-Ūlā of the fourth year to Rajab of the fifth year of the Hijra, that is, the period between the Battle of Uḥud and the Battle of the Trench. The study combines historical-critical analysis of time-bound verses, occasions of revelation, and early historical reports with attention to the dating of the sūras that precede and follow Sūrat al-Nisāʾ. It argues that the traditional revelation orderings, which place the sūra in later years, conflict with the internal evidence of the text. On the basis of the proposed chronology, the article re-reads three areas of the sūra’s content: the laws concerning family, inheritance, and marriage, which are situated in the social crisis following Uḥud; the confrontation with the hypocrites, which is connected to the faction of ʿAbd Allāh b. Ubayy; and the verses urging jihad and emigration, which are read against the background of the preparations for the Battle of the Trench. The study concludes that the new dating resolves several exegetical difficulties and supports the thesis of continuous revelation.

کلیدواژه‌ها English

Sūrat al-Nisāʾ
dating
continuous revelation
time-bound verses
polygamy
Battle of Dhāt al-Riqāʿ
Battle of the Trench
ـ                 قرآن کریم.
ـ                 ابن‌ابى‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم‏، به کوشش اسعد محمد طیب‏، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
ـ                 ابن‌سعد، محمد، الطبقات، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، 1374ش.
ـ                 ابن‌عاشور محمد بن طاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ.
ـ                 ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1422ق.
ـ                 ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، 1407ق.
ـ                 ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفى سقا، ابراهیم اَبیارى و عبدالحفیظ شَلَبى، بیروت، دار المعرفة.
ـ                 ابوالفتوح رازی، حسین‌ بن‌ على، روض الجنان‏، به کوشش محمد جعفر یاحقى و محمد مهدى ناصح‏، مشهد، آستان قدس رضوى‏، 1408ق.
ـ                 بازرگان، مهدی، سیر تحول قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1385ش.
ـ                 بلاغى، محمدجواد، آلاء الرحمن‏، قم‏، بنیاد بعثت‏، 1420ق.
ـ                 بیضاوی، عبدالله بن عمر، التفسیر، به کوشش محمد عبدالرحمان‌ مرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث ‌العربی، 1418ق.
ـ                 ثعلبى، احمد بن ‌ابراهیم، الکشف والبیان، بیروت، دار إحیاء التراث‌العربی، 1422ق.
ـ                 جابری، عابد، فهم القرآن الکریم، بیروت، مرکز دراسات الوحدة العربیة، 2010ق.
ـ                 جان‌نثاری، سعیده، تبارشناسی، اعتبارسنجی و مبنایابی فهرست‌های نقلی ترتیبِ نزول قرآن کریم، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، 1403ش.
ـ                 دروزه، محمدعزت، التفسیر‌ الحدیث، قاهره، دار إحیاء الکتب‌العربیة، 1383ش.
ـ                 دیالمه، نیکو، «حکمت چندهمسری در حیات رسول خدا»، تاریخ و فرهنگ تمدن اسلامی، شمارۀ 1، 1389ش.
ـ                 زرکلی، خیرالدین، الأعلام، بیروت، دارالعلم  للملایین، 1989م.
ـ                 زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
ـ                 سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الدر المنثور، قم، کتابخانۀ مرعشی، 1404ق.
ـ                 شهرستانى، محمد بن ‌عبدالکریم، مفاتیح‌الاسرار، به کوشش پرویز اذکائی، تهران، مرکز انتشار نسخ خطی، 1368ش.
ـ                 حداد، ابوبکر بن علی، التفسیر [انتشاریافته به‌خطا با نام التفسیر الکبیر طبرانی]، به کوشش هشام بن عبدالکریم بدرانی، اِرْبِد، دار الکتاب الثقافی‏، 2008ق.
ـ                 طبرسی، فضل ‌بن ‌حسن، مجمع البیان، به کوشش محمدجواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصرخسرو، 1372ش.
ـ                 طبرى، محمد بن ‌جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفه‏، 1412ق.
ـ                 طبری، محمد بن‌ جریر، التاریخ‏، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، 1387ق.
ـ                 طیالسی، سلیمان بن داوود، المسند، به کوشش محمد بن عبدالمحسن ترکی، قاهره، دار هجر، 1419ق/ 1999م.
ـ                 شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
ـ                 عک، خالد بن عبدالرحمان، تسهیل الوصول إلى معرفة أسباب النزول، بیروت، دار المعرفة، 1424ق‏.
ـ                 عبده، محمد و رشیدرضا، محمد،  المنار، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1990م.
ـ                 غازی، عنایت، اسباب النزول القرآنی، بیروت، دار الجیل‏، 1411ق.
ـ                 فخرالدین‌ رازی، محمد بن‌ عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء ‌التراث‌ العربی، 1420ق.
ـ                 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1364ش.
ـ                 کلباسی زهرا، نظریۀ نزول پیوستۀ آیات در سوره های قرآن کریم، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه اصفهان، 1397ش.
ـ                 کلباسی، زهرا و احمدنژاد، امیر، «بازخوانی انتقادی رِوایات ترتیبِ نزول: مطالعۀ موردی سه سورۀ منافقون، نور و احزاب»، کتاب قیم، شمارۀ 20، 1398ش.
ـ                 ماتریدى، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة، به کوشش مجدى باسلوم‏، بیروت، دار الکتب العلمیة‏، 1426ق.
ـ                 مدرسی، سیدمحمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، 1419ق.
ـ                 مراغی، احمد مصطفی، التفسیر، بیروت، دار احیاء التراث‌العربی.
ـ                 مغنیه، محمد ‌جواد، التفسیر ‌الکاشف، تهران، اسلامیه، 1424ق.
ـ                 مقاتل بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1423ق.
ـ                 مقریزی، احمدبن علی، إمتاع الأسماع، به کوشش محمد عبدالحمید نمیسى، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1420ق.
ـ                 نکونام‏، جعفر، درآمدى بر تاریخ گذارى قرآن‏، تهران، نشر هستى نما، 1380ش.
ـ                 واحدی نیشابوری، علی بن احمد، اسباب النزول، به کوشش کمال بسیونی زغلول، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1411ق.
ـ                 واقدی، محمدبن عمر، المغازى، ترجمۀ محمود مهدوى دامغانى، تهران، مرکز نشر دانشگاهى، 1369ش.
ـ                 ودود، آمنه، قرآن و زن: بازخوانی و تفسیر متن مقدس از نگاه یک زن، ترجمۀ فردوس آقاگل زاده، آتنا بهادری و کاوس روحی، تهران، علمی، 1394ش.
ـ                 یعقوبی، احمد بن اسحاق، التاریخ، بیروت، دار صادر.

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 12 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 16 تیر 1405