پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

بازخوانی مفهوم رَجاء در قرآن برپایۀ تحلیل ریشه‌شناختی و معناشناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.565642.1368
چکیده
مفهوم رجاء در قرآن از مفاهیم کلیدی در حوزۀ معنایی امید است. با وجود توجه مفسران و قرآن‌پژوهان، هنوز فهم درست معنای آن با کاستی‌هایی روبه‌رو است. در مطالعۀ حاضر با هدف بازخوانی مؤلفه‌های معنایی رجاء در قرآن، نخست به تحلیل ریشه‌شناختی ماده در زبان‌های سامی، و سپس تحلیل معناشناسانۀ کاربردهای قرآنیِ آن پرداخته می‌شود. تحلیل معناشناسانه نیز برپایۀ روی‌کرد معناشناسی ساخت‌گرا صورت می‌گیرد؛ به این معنا که در گام اول به تحلیلِ روابطِ هم‌نشینیِ کاربردهایِ قرآنیِ رجاء می‌پردازیم و در گامِ بعد نیز می‌کوشیم دریابیم که در قرآن کریم، هریک از هم‌نشین‌های شایان‌توجهِ رجاء با چه کلمات دیگری جانشین شده‌اند. فرضیۀ مطالعه آن است که ریشۀ ثُنائی رج در زبانِ سامی مادر به معنای خم‌شدنِ عینی بوده، و در گذار به زبان‌های سامی شمالی‌ـ‌غربی و جنوبی، معنای تمایلِ ذهنی، امید و انتظار یافته است. نیز، مهم‌ترین مؤلفه‌های معنایی رجاء عبارت اند از ایمان و یقین به خدا و قیامت، انتظار خوش‌بینانه از خدا، التزام به عمل صالح، غایت‌نگری اخروی، و پرهیز از کفر، تکذیب و نسیان. به بیان دیگر، رجاء در قرآن نه یک حالت روانیِ منفعل، بل‌که مؤلفه‌ای پویا و جهت‌دهنده به حیات مؤمنانه است و در هردو ساحت معرفتی و عملی زندگی انسان ظهور پیدا می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Concept of Rajāʾ in the Qurʾān: An Etymological and Semantic Analysis

نویسندگان English

Morteza SalmanNejad 1
Amir Hossein Hossein Zade Ivary 2
1 Assistant Professor, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Islamic Knowledge and Guidance, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
2 PhD student in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Islamic Studies and Guidance, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study offers a methodological critique of previous semantic research on the concept of rajāʾ (hope) in the Qurʾān and presents a comprehensive reexamination based on etymological and structural semantic analysis. It identifies key deficiencies in prior studies, including conflated lexical meanings, selective treatment of verses, and procedural errors in applying semantic methods. Through tracing the root across Semitic languages, the research shows that rajāʾ evolved from physical inclination to mental desire and ultimately to hope-tinged expectation in Qurʾānic usage. Analyzing all 28 occurrences of the root, the study uncovers five essential semantic components: faith and certainty in God and the Hereafter, active ethical commitment, optimistic expectation of divine mercy, future orientation toward eschatological encounter, and negation of disbelief, denial, and forgetfulness of God. The findings demonstrate that rajāʾ is not a passive emotional state but a dynamic theological-ethical concept requiring systematic methodological engagement beyond traditional lexicography or atomistic interpretation.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾānic Hope
Structural Semantics
Semitic Etymology
Syntagmatic Relations
Componential Analysis

  • تاریخ دریافت 20 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 21 خرداد 1405