پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

بازخوانی مفهوم رَجاء در قرآن برپایۀ تحلیل ریشه‌شناختی و معناشناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
چکیده
مفهوم رجاء در قرآن از مفاهیم کلیدی در حوزۀ معنایی امید است. با وجود توجه مفسران و قرآن‌پژوهان، هنوز فهم درست معنای آن با کاستی‌هایی روبه‌رو است. در مطالعۀ حاضر با هدف بازخوانی مؤلفه‌های معنایی رجاء در قرآن، نخست به تحلیل ریشه‌شناختی ماده در زبان‌های سامی، و سپس تحلیل معناشناسانۀ کاربردهای قرآنیِ آن پرداخته می‌شود. تحلیل معناشناسانه نیز برپایۀ روی‌کرد معناشناسی ساخت‌گرا صورت می‌گیرد؛ به این معنا که در گام اول به تحلیلِ روابطِ هم‌نشینیِ کاربردهایِ قرآنیِ رجاء می‌پردازیم و در گامِ بعد نیز می‌کوشیم دریابیم که در قرآن کریم، هریک از هم‌نشین‌های شایان‌توجهِ رجاء با چه کلمات دیگری جانشین شده‌اند. فرضیۀ مطالعه آن است که ریشۀ ثُنائی رج در زبانِ سامی مادر به معنای خم‌شدنِ عینی بوده، و در گذار به زبان‌های سامی شمالی‌ـ‌غربی و جنوبی، معنای تمایلِ ذهنی، امید و انتظار یافته است. نیز، مهم‌ترین مؤلفه‌های معنایی رجاء عبارت اند از ایمان و یقین به خدا و قیامت، انتظار خوش‌بینانه از خدا، التزام به عمل صالح، غایت‌نگری اخروی، و پرهیز از کفر، تکذیب و نسیان. به بیان دیگر، رجاء در قرآن نه یک حالت روانیِ منفعل، بل‌که مؤلفه‌ای پویا و جهت‌دهنده به حیات مؤمنانه است و در هردو ساحت معرفتی و عملی زندگی انسان ظهور پیدا می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Concept of Rajāʾ in the Qurʾān: An Etymological and Semantic Analysis

نویسندگان English

Morteza SalmanNejad 1
Amir Hossein Hossein Zade Ivary 2
1 Assistant Professor, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Islamic Knowledge and Guidance, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
2 PhD student in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Islamic Studies and Guidance, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study offers a methodological critique of previous semantic research on the concept of rajāʾ (hope) in the Qurʾān and presents a comprehensive reexamination based on etymological and structural semantic analysis. It identifies key deficiencies in prior studies, including conflated lexical meanings, selective treatment of verses, and procedural errors in applying semantic methods. Through tracing the root across Semitic languages, the research shows that rajāʾ evolved from physical inclination to mental desire and ultimately to hope-tinged expectation in Qurʾānic usage. Analyzing all 28 occurrences of the root, the study uncovers five essential semantic components: faith and certainty in God and the Hereafter, active ethical commitment, optimistic expectation of divine mercy, future orientation toward eschatological encounter, and negation of disbelief, denial, and forgetfulness of God. The findings demonstrate that rajāʾ is not a passive emotional state but a dynamic theological-ethical concept requiring systematic methodological engagement beyond traditional lexicography or atomistic interpretation.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾānic Hope
Structural Semantics
Semitic Etymology
Syntagmatic Relations
Componential Analysis
ـ                 قرآن کریم.
ـ                 صاحب بن عباد، اسماعیل، المحیط فى اللغة، بیروت، عالم الکتب، 1414ق.
ـ                 ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
ـ                 ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، غریب القرآن، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1411ق.
ـ                 احمدی، زهرا، بررسی معناشناسی واژۀ رَجا در قرآن و حدیث، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده تفسیر و معارف قم، شهریور 1402ش.
ـ                 ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
ـ                 باقری نوذری، مصطفی و فلاح، ابراهیم، «معناشناسی امید با تکیه بر روابط هم‌نشینی»، پژوهش‌نامۀ تأویلات قرآنی، سال سوم، شمارۀ ششم، بهار و تابستان 1400ش.
ـ                 بی‌یرویش، مانفرد، زبانشناسی جدید، ترجمۀ محمدرضا باطنی، تهران، آگاه، 1374ش.
ـ                 جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دار العلم للملایین، 1376ق.
ـ                 روحانی‌سروستانی، زینب، معناشناسی واژگان دالّ بر امید، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی شیراز، شهریور 1401ش.
ـ                 زمخشری، محمود بن عمر، أساس البلاغة، بیروت، دار صادر، 1979م.
ـ                 سلمان‌نژاد، مرتضی، معناشناسی تدبّر در قرآن کریم با سه روی‌کرد ساختاری، ریشه‌شناسی و تاریخ انگاره، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)، 1391ش.
ـ                 سلمان‌نژاد، مرتضی و قاسم‌پور، محسن، «معناشناسی تدبّر در قرآن کریم با تکیه بر روابط هم‌نشینی و جانشینی»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شمارۀ 52، پاییز و زمستان 1391ش.
ـ                 شیرزاد، محمدحسن، مفهوم ربا در قرآن کریم مبتنی بر روش‌های معناشناسی ساختگرا و نقش‌گرا، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)، 1393ش.
ـ                 صافی، محمود، الجدول فی إعراب القرآن، دمشق، دارالرشید، 1418ق.
ـ                 صفوی، کوروش، درآمدی بر معناشناسی، تهران، سورۀ مهر، 1380ش.
ـ                 ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق اللغویة، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، 1400ق.
ـ                 فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980م.
ـ                 خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
ـ                 فولادوند، محمدمهدی، ترجمۀ قرآن، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1418ق.
ـ                 مطهری‌پور، مرتضی و آذربایجانی، مسعود، «ساختار معنایی امید در آیات قرآن کریم»، مطالعات تفسیری، سال هشتم، شمارۀ 32، زمستان 1396ش.
ـ                 Black, Jeremy, George, Andrew, Postgate, Nicholas & et. al., A Concise Dictionary of Akkadian, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2000.
ـ                 Ehret, Christopher, Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants and Vocabulary, Berkeley, University of California Press, 1995.
ـ                 Hoftijzer, Jacob & Jongeling, Karel, Dictionary of the North-West Semitic Inscriptions, Leiden, Brill, 1995.
ـ                 Jastrow, Marcus, Dictionary of Targoom, Babel and Urshalim and Midrash Literature, London, Luzak Co., 1903.
ـ                 Johnstone, Thomas Muir, Jibbali Lexicon, New York, Oxford University Press, 1981.
ـ                 Kitchen, Andrew, Ehret, Christopher, Assefa, Shiferaw & Mulligan, Connie J., «Bayesian Phylogenetic Analysis of Semitic Languages Identifies an Early Bronze Age Origin of Semitic in the Near East», Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, vol. 276, pp. 2703–2710, 2009.
ـ                 Klein, A., Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language for Readers f English, Haifa, University of Haifa Press, 1987.
ـ                 Leslau, Wolf, Comparative Dictionary of Ge’ez (Classical Ethiopic), Wiesbaden, Otto Harrassowitz, 1987.
ـ                 Macuch, Rudolf & Drower, Ethel Stefana, A Mandaic Dictionary, London, Oxford University Press, 1963.
ـ                 McDonough, Sheila, “Hope”, Encyclopaedia of the Qurʾān, ed. Jane Dammen McAuliffe, Leiden, Brill, vol. II, pp. 448–449.
ـ                 Merriam-Webster.com dictionary, web site of: Merriam-Webster, Retrieved September 3, 2026
ـ                 Orel, Vladimir & Stolbova, Olga, Hamito-Semitic Etymological Dictionary, Leiden, Brill, 1995.
ـ                 Payne Smith, Robert, A Compendious Syriac Dictionary, Oxford, Clarendon Press, 1903.

  • تاریخ دریافت 20 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 21 خرداد 1405