پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

ظرافت های بلاغی جذف در سوره جن و باز تاب آن درفهم مفسران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فاطمه جمشیدی 1
فرزاد دهقانی 2
نفیسه نوید 3
1 دانش‌جوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.564662.1369
چکیده
سورۀ جن از سوره‌های مکی قرآن است که به ایمان آوردن گروهی از جنیان، پذیرش معارف دینی، تأکید بر توحید و معاد، و محدودیت آگاهی از غیب می‌پردازد. یکی از ویژگی‌های برجستۀ این سوره، کاربرد ایجاز حذف، یعنی حذف بخشی از جمله به قرینۀ لفظی یا معنوی برای فشردگی و تأکید، در ساختار نحوی آیات است. این پژوهش با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با هدف شناسایی مصادیق حذف در سورۀ جن و تبیین تأثیر آن بر اختلاف یا تنوع آراء مفسران انجام شده است. ضرورت مطالعه در آن است که بررسی موارد حذف، هم جایگاه این صنعت بلاغی را در فهم قرآن روشن می‌سازد و هم منشأ پاره‌ای از اختلافات تفسیری را آشکار می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد در سورۀ جن، حذف در عناصری چون مفعول، فعل، مضاف، ضمیرِ شأن و مبتدا رخ داده است. در برابر این حذف‌ها، دو روی‌کرد تفسیری شکل گرفته: نخست، رویکرد نحوی‌ـ‌بلاغی که حذف را متعمدانه و نشانه‌ای از اعجاز بیانی قرآن می‌داند و برای آن تقدیر نحوی قائل می‌شود و این‌گونه برای بازسازی جزو حذف‌شده می‌کوشد؛ دوم، روی‌کرد تفسیری‌ـ‌معنایی که حذف را طبیعی و بی‌نیاز از تقدیر تلقی می‌کند و بر پیام‌های اخلاقی و تربیتی آیات تمرکز دارد. فرضیۀ این مطالعه آن است که حذف در سورۀ جن نه‌تنها ابزاری بلاغی برای ایجاز و فصاحت، بل‌که بستری برای تنوع روش‌های تفسیری و گشودن افق‌های نو در فهم قرآن است.
کلیدواژه‌ها
ایجاز
تقدیر نحوی
اعجاز بیانی
آرایه‌های قرآنی
موضوعات

عنوان مقاله English

Rhetorical Subtleties of Ellipsis in Sūrat al-Jinn: Between Syntactic Reconstruction and a Meaning Based Reading

نویسندگان English

Fatemeh Jamshidi 1
Farzad Dehghani 2
Nafiseh Navid 3
1 PhD student, Department of Quranic Sciences and Hadith, North Tehran Campus, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, North Tehran Campus, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

This article examines ellipsis (ḥadhf) in Sūrat al-Jinn as a rhetorical device and as a source of interpretive divergence among Muslim exegetes. Adopting a descriptive‑analytical method and accepting the Qurʾān’s linguistic inimitability (iʿjāz bayānī) as a theological premise (rooted in classical Islamic and Shiʿi hermeneutics), the study identifies instances of ellipsis involving the object, verb, genitive construct, subject of a nominal sentence, and the pronoun of affair. Findings reveal two competing paradigms: a “syntactic‑rhetorical” approach that reconstructs omitted elements (taqdīr) to uncover layered meanings, exemplified by Zamakhsharī and Ṭabāṭabāʾī; and a “meaning‑based reading” that accepts surface meaning as sufficient for ethical‑catechetical purposes, represented by Ḥusaynī Hamadānī and Mughnīyah. Cases analysed include Q 72:12 (ellipsis of a verb with “harabā”), Q 72:16 (ellipsis of “qul ūḥiya ilayya” via iḥtibāk), Q 72:11 (ellipsis of the genitive construct), and Q 72:13, 72:24, 72:26 (ellipsis of the subject of a nominal sentence). The study concludes that ellipsis in the Qurʾān is not a grammatical defect but a purposeful rhetorical strategy that generates legitimate interpretive pluralism, challenging commentators to balance structural analysis with ethical readability.

کلیدواژه‌ها English

Ījāz (Conciseness), Syntactic Apposition (Taqdīr), Rhetorical Inimitability (Iʿjāz Bayānī), Qur&‌‌‌rsquo
anic Rhetorical Devices
1ـ    قرآن کریم، اصل عربی، نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، ۱۳۷۶ش.
2ـ    آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
3ـ    ابن‌جنی، عثمان، الخصائص، به کوشش محمد علی نجار، قاهره، دار الکتب المصریه، ۱۳۷۱ق.
4ـ    ابن‌سنان خفاجی، علی بن محمد، سر الفصاحه، به کوشش عبدالمتعال سعیدی، قاهره، المکتبه العربیه، ۱۹۵۳م.
5ـ    ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، به کوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۸۳م.
6ـ    ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
7ـ    امین شیرازی، احمد بن محمدعلی، آیین بلاغت، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
8ـ    تهانوی، محمد اعلی بن علی، کشاف اصطلاحات الفنون، کلکته، مکتبه الهندیه، ۱۸۶۲م.
9ـ    ثقفی تهرانی، محمد بن سلیمان، روان جاوید، تهران، برهان، ۱۳۹۸ش.
10ـ    جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، اسرار البلاغه، به کوشش محمود شاکر، جده، دار المدنی، ۱۹۹۱م.
11ـ    حسینی همدانی، محمدحسین بن محمد، انوار درخشان، تهران، کتابفروشی لطفی، ۱۴۰۴ق.
12ـ    حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، روح البیان، بیروت، دار الفکر، ۱۳۹۰ق.
13ـ    خطیب قزوینی، محمد بن عبدالرحمن، الایضاح، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۳۹۷ق.
14ـ    درویش، محیی الدین بن احمد، اعراب القرآن و بیانه، دمشق، دار الارشاد، ۱۴۱۵ق.
15ـ    دعاس، حمیدان قاسم بن یونس، اعراب القرآن الکریم، دمشق، دار المنیر و دار الفارابی، ۱۴۲۵ق.
16ـ    زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۶ق.
17ـ    زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دار الکتب العربی، ۱۴۰۷ق.
18ـ    سبزواری نجفی، محمد بن حبیب الله، الجدید، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
19ـ    سید رضی، محمد بن حسین، تلخیص البیان، قاهره، مطبعة مجلس الشوری، 1953م.
20ـ    سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الاتقان، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، ۱۳۸۷ق.
21ـ    شبر، عبدالله بن محمدجواد، تفسیر القرآن الکریم، بیروت، دار البلاغه، ۱۴۱۲ق.
22ـ    شهبازی، اصغر، احمدیان، حمید و شاملی، نصرالله، «کارکردهای بلاغی حذف و اثر آن در ترجمۀ قرآن کریم، پژوهش های زبانشناختی قرآن، سال 4، شمارۀ 1، پیاپی 7، فروردین 1394ش. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24233889.1394.4.1.4.2
23ـ    شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، بیروت، دار ابن‌کثیر، ۱۴۱۴ق.
24ـ    شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، نجف، مطبعه النعمان، ۱۳۸۳ق.
25ـ    صادقی تهرانی، محمد بن صادق، البلاغ، قم، مکتبه محمد الصادقی الطهرانی، ۱۴۱۹ق.
26ـ    طباطبایی، محمدحسین بن محمد، المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
27ـ    طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
28ـ    طیب، عبدالحسین بن محمدعلی، اطیب البیان، تهران، اسلام، ۱۳۷۸ش.
29ـ    عظیم‌پور، عظیم، «حذف در قرآن و تأثیر آن در ترجمه‌های فارسی»، مقالات و بررسی‌ها، دورۀ 70، شمارۀ پیاپی 846، دی‌ماه 1380ش.
30ـ    عکبری، عبدالله بن حسین، التبیان فی اعراب القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، بی‌تا.
31ـ    فخرالدین رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
32ـ    فضل الله، محمدحسین بن محمدعلی، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۹ق.
33ـ    فیض کا‌شانی، محمد بن مرتضی، التفسیر الصافی، ترجمه عقیقی بخشایشی، قم، نوید اسلام، ۱۴۱۵ق.
34ـ    کا‌شانی، فتح الله بن احمد، زبده التفاسیر، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۴۲۳ق.
35ـ    گنابادی، سلطان‌محمد بن محمدباقر، بیان السعاده، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۸ق.
36ـ    مراغی، احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۷۱ق.
37ـ    مطعنی، عبدالعظیم ابراهیم محمد، ویژگی های بلاغی بیان قرآنی، ترجمه حسین سیدی، تهران، سخن، ۱۳۸۸ش.
38ـ    مظهری، محمد ثناءالله بن محمد، التفسیر المظهری، به کوشش غلام نبی تونسی، لاهور، مکتبه رشیدیه، ۱۴۱۲ق.
39ـ    مغنیه، محمدجواد بن محمدحسین، تفسیر کاشف، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۲۴ق.
40ـ    میدانی، احمد بن محمد، مجمع الامثال، ترجمه مصطفی تراویده، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶ش.
41ـ    نحاس، احمد بن محمد، اعراب القرآن، به کوشش زهیر غازی زاهد، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۵ق.
42ـ    هادی‌لو، بهمن، «رهیافتی سبک‌شناسانه به فن ایجاز حذف در سورۀ مبارکۀ کهف»، مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، سال 3، شمارۀ 5، تابستان 1403ش. https://doi.org/10.22034/sshq.2024.167957
43ـ    هاشمی، احمد بن ابراهیم، جواهر البلاغه، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۷۹ش.

  • تاریخ دریافت 21 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 31 فروردین 1405