پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

معنای سمع در «لو کنا نسمع...» (ملک/ 10): ترجیحات قول تفسیری نامشهور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، زنجان، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.564316.1367
چکیده
بر اساس آیۀ ۱۰ سورۀ ملک (وَقَالُوا لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ) ریشۀ اصلی گرفتار شدن کافران در عذاب سعیر، امتناع آنان از شنیدن پیام رسولان و بی‌توجهی به کوچک‌ترین سطح از دریافت سخن با غریزه شنیداری و آگاهی و تفکر بوده است. بسیاری از مفسران، ریشۀ سمع به معنای شنیدن را فراتر از معنای وضعی آن دانسته و لوازمی هم‌چون پذیرش، تأمل یا تبعیت را در آن دخیل کرده‌اند؛ اما این توسعه معنایی غالباً بدون پشتوانه زبانی یا شواهد تاریخی است و نوعی تحمیل خوانش مفسر بر متن تلقی می‌شود. مسئله اصلی این پژوهش تعیین معنای دقیق فعل نَسمَع و بررسی امکان نقش‌آفرینی شنیدنِ بدون سوگیری در فرایند سعادت است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و باکنار هم قراردادن داده‌های لغوی، گزارش‌های تاریخی و شرایط مکی‌بودن سوره این موضوع را بررسی می کند. هم‌چنین این پژوهش با تفکیک میان شنیدن غریزی و گوش‌دادن تفسیری بر مواجهه‌ای پیش تفسیری با کلام وحی تأکید دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که معنای غریزی و بدون سوگیری، یعنی دریافت بی تأویل صوت، با سیاق آیه و وضعیت شنوندگان اولیه سازگارتر است. افزون بر آن، این تفسیر کارکرد‌های تربیتی مهمی را برجسته می‌کند که مهم ترین آن‌ها عبارت اند از: تقدم شنیدن بی‌غرض و پیوستگی در معرض یاد خداوند و اثر تلقین شرط تاثیر پذیری در هدایت انسان‌ها و آماده سازی دل برای دریافت حق.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Unbiased Hearing in the Qurʾān: Preferring the Uncommon Interpretation of "Nasmaʿ" (Q. 67:10)

نویسنده English

Morteza Yagobkhani Ghiasvand
Assistant Professor, Department of Islamic Educatoin, Farhangian University of Zanjan, Zanjan, Iran.
چکیده English

This article examines the meaning of "nasmaʿ" (we hear) in Q. 67:10, where the damned confess that had they only heard and reasoned, they would not be among the inhabitants of the Blaze. Working within the framework of Islamic theology and relying on Shiʿi hermeneutical premises, the author defends the uncommon exegetical view that "hearing" here means literal, unbiased, instinctive listening (samʿ ghayrīzī) , not thoughtful hearing, acceptance, seeking truth, or compliance—meanings that, according to the author, are logical concomitants of hearing, not its lexical core. Drawing on classical dictionaries such as Lisān al-ʿArab, Quranic usages (especially Q. 41:26 and Q. 25:44) , historical reports from Sīrat b. Hishām, and the Meccan context of Sūrat al-Mulk, the author argues that the disbelievers feared mere exposure to the Qurʾan's sound and language because of its transformative power. The article further draws three educational implications: unbiased hearing as a prerequisite for being affected by divine speech, the effectiveness of repeated exposure (talqīn) , and the sufficiency of hearing without complex rational argumentation. The author distinguishes his reading from Sufi interpretations of samāʿ and positions it against mainstream exegetical views. He concludes that the literal interpretation is lexically, historically, and contextually better grounded and offers meaningful insights for religious education.

کلیدواژه‌ها English

Samʿ (Hearing)
Talqīn (Inculcation)
Auditory Bias
Phonetic Miracle (Iʿjāz al-Ṣawtī)
             قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.
             آلوسی، سید محمود، روح المعانی‏، بیروت، دارالکتب‏، 1415ق.
             ابرقویی، سمیه، تحلیل محتوای آیات سمع در قرآن کریم، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا، دانشکده دانشکده الهیات، 1402ش.
             ابن‌بابویه‌، محمد بن علی، التوحید، به‌ کوشش‌ هاشم‌ حسینی‌ تهرانی‌، تهران‌، صدوق، 1387ق‌/ 1967م‌.
             ابن‌حاجب، عثمان بن عمر، الایضاح، دمشق، دارسعد الدین.
             ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، تونس، الدار التونسیه، 1393ق.
             ابن‌عطیه، اندلسی، ‏المحرر الوجیز، بیروت‏، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
             ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، بیروت، دارالفکر، 1399ق.
             ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمرو، التفسیر، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
10ـ         ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
11ـ         ابن‌هشام، عبدالله بن یوسف، مغنی البیب، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، المکتبة التجاریة الکبری.
12ـ         ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفة.
13ـ         ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط، بیروت، دارالکتب، 1422ق.
14ـ         اسعدی، محمد، آسیب شناسی جریان‌های تفسیری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1392ش.
15ـ         باقلانی، محمد بن طیب، اعجاز القرآن، به کوشش سید احمد صقر، قاهره، دارالمعارف.
16ـ         بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
17ـ         بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر، حیدرآبادِ دکن، مجلس دائرةالمعارف العثمانیه، 1369ق.
18ـ         بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل، بیروت، دار الفکر، 1330ق.
19ـ         تلمسانی، سلیمان، منازل السائرین، قم، بیدار، 1413ق.
20ـ         ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد، جواهر الحسان،‏ بیروت، داراحیاء ‏ ‏1418ق.
21ـ         ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، به کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت، داراحیاء، 1422ق.
22ـ         جنید بغدادی، رسائل الجنید، لندن، لوزاک، 1976م.
23ـ         خمینی، روح‌الله، مجموعۀ آثار (صحیفۀ امام) ، تهران، مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378ش.
24ـ         رامیار، محمود، تاریخ قرآن، قم، امیر کبیر، 1362ش.
25ـ         زجاج، ابراهیم بن سری، معانی القرآن، بیروت، عالم الکتب، 1408ق.
26ـ         زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1385ق/ 1966م.
27ـ         سمرقندی، نصر بن محمد، التفسیر، به کوشش محمود مطرجی، بیروت، دار الفکر.
28ـ         سمعانی، منصور بن محمد، التفسیر، به کوشش یاسر بن ابراهیم و غنیم بن عباس، ریاض، دار الوطن، 1418ق/ 1997م.
29ـ         سهروردی، عمربن محمد، عوارف المعارف، قاهره، مکتبه الثقافیه، 1426ق.
30ـ         سیوطی، عبد الرحمان، الاتقان، مصر: الهیئة المصریة، 1394ش.
31ـ         شرکت، فاطمه، معناشناسی سمع در قرآن کریم ، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی 1390ش.
32ـ         شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، بیروت، دارابن‌کثیر، 1414ق.
33ـ         شیخ طوسی، محمد بن حسن، ‏التبیان، بیروت، ‏داراحیاء التراث العربی‏‏، 1422ق.
34ـ         طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
35ـ         طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
36ـ         عسکری، ابی هلال، معجم الفروق اللغه، قم، جامعه مدرسین، 1412ق.
37ـ         علیرضا جمالی، ارتباط «عقل و نقل» با «سعادت انسان» با تکیه بر آیه 10 سورۀ ملک، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن، دانشکدۀ اصول دین، 1395ش.
38ـ         غزالی، محمد، کیمیای سعادت، تهـران، انتشـارات علمـی و فرهنگی، 1386ش.
39ـ         فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دارالاحیاء، 1407ق.
40ـ         فیروز آبادی، مجدالدین، قاموس المحیط، بیروت، دارالعلم للجمیع.
41ـ         قشیری، عبدالکریم بن هوازن ، الرسالة القشیریه، قم، بیدار، ۱۳۷۴ش.
42ـ         کفش‌دوز، حانیه، نقش سمع و بصر در تربیت اعضای خانواده از منظر قرآن کریم، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی مراغه، 1400ش.
43ـ         کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، اسوه، 1375ش.
44ـ         مجلسی، محمد باقر بن محمدتقی، بحار الانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1403ق.
45ـ         معرفت، محمد‌هادی، التمهید، قم، التهمید، 1427ق.
46ـ         معرفت، محمد‌هادی، نقش آهنگ در تلاوت قرآن، تهران، کیهان اندیشه، 1388ق.
47ـ         نسفی، عبدالله بن احمد، مدارک التنزیل، به کوشش یوسف علی بدیوی، بیروت، دارالکلم الطیب، 1419ق/ 1998م.

  • تاریخ دریافت 15 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 05 اردیبهشت 1405