پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

بازخوانی سیمای انسانی پیامبر(ص) در آیات مکی: دلالت‌های کلامی بشریت نبوی در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران.
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.556352.1361
چکیده
مطالعۀ حاضر به بازخوانی سیمای بشری پیامبر (ص) در نخستین آیات وحی قرآنی پرداخته است. مسئله اصلی تحقیق آن است که آیات مکی چگونه سیما و مسیر پیامبر (ص) را ترسیم می‌کند و این تصویر تا چه اندازه با محدودیت‌های بشری او گره خورده است. در این راستا، چهار ساحت بنیادین مورد تحلیل قرار گرفته است: نخست، ساحت جسمانی که بر اقتضائات طبیعی وجود پیامبر دلالت دارد؛ دوم، ساحت عاطفی و هیجانی که تجارب انسانی چون اندوه، بیم، خرسندی و امید را در شخصیت نبوی بازتاب می‌دهد؛ سوم، ساحت معرفتی ـ ادراکی که محدودیت‌های شناختی و چهارم، ساحت عملی که محدودیت پیامبر (ص) در تصرف مستقل در جهان را یادآور می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تصویر انسانی آیات مکی، پیامبر را نه به مثابه موجودی غیرانسانی و ماورایی، بل‌که به عنوان انسانی کامل در بستر زیست انسانی معرفی می‌کند؛ انسانی که در عین تجربه محدودیت‌های بشری، حامل و مفسر پیام الهی است. این بازخوانی افزون‌بر نقد و فاصله‌گذاری با روی‌کردهای غلوآمیز در باب نبوت، امکان بازاندیشی در نسبت انسان و وحی و نیز طرح مباحث نوین در مسائل دینی معاصر را فراهم می‌سازد. بدین‌ترتیب، پژوهش حاضر، بر ضرورت توجه به بعد بشری پیامبر در فهم پیام وحیانی تأکید کرده و آن را مدخلی برای بازخوانی انتقادی و معاصر الهیات نبوی معرفی می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Human Image of the Prophet Muḥammad: An Anthropological Reading of Meccan Verses

نویسندگان English

Seyyedeh Fatemeh Behbahanizadeh 1
Fathiyeh Fattahizadeh 2
1 PhD student ,Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
2 Professor , Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study offers a systematic reading of the human dimensions of the Prophet Muḥammad as depicted in the Meccan verses of the Qurʾān. Employing the method of interrogative thematic interpretation (al-tafsīr al-istinṭāqī al-mawḍūʿī) developed by Muḥammad Bāqir al-Ṣadr, the authors—writing from within the framework of Shīʿī theological principles—analyse four existential domains. First, the physical dimension: the Prophet’s bodily needs, fatigue, and vulnerability are presented not as deficiencies but as the very locus of revelatory experience. Second, the affective dimension: Sūrat al-Ḍuḥā and Sūrat al-Sharḥ are interpreted as divine interventions that address the Prophet’s emotional distress, transforming vulnerability into resilience. Third, the cognitive-epistemic dimension: the gradual revelation of the Qurʾān is shown to be a pedagogical method that strengthens the Prophet’s heart through active engagement, while clear boundaries are placed on his knowledge of the Unseen (ghayb). Fourth, the practical dimension: the Prophet possesses no autonomous power to compel belief or alter the natural order; his role is limited to warning and heralding. The study concludes that the Meccan verses deliberately present a balanced image of the Prophet as a complete human being (insān kāmil) who experiences all inherent creaturely limitations. This reading corrects both exaggerated (ghuluww) and reductionist accounts of prophecy, while affirming that divine revelation enters the world precisely through concrete human embodiment.

کلیدواژه‌ها English

Meccan Verses
Prophet Muhammad (PBUH)
Thematic Exegesis
Qur&‌‌‌rsquo
anic Anthropology
Psychology of Religion
             قرآن کریم.
             ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغه، بیروت، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۲۰ق.
             ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
             ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
             ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، قم، دارالمعرفه، ۱۳۴۸ش.
             ابوداوود سجستانی، سلیمان بن اشعث، السنن، بیروت، دار الرسالة العالمیة، ۱۴۳۰ق.
             ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
             بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع الصحیح، بیروت، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
             ترمذی، محمد بن عیسی، الشمائل المحمدیة، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۹ق.
10ـ         ثعلبی، محمد بن احمد، الکشف و البیان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
11ـ         جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، جلد چهل و سوم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۹ش.
12ـ         جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، جلد هفتم: سیرۀ پیامبران در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۷ش.
13ـ         حجتی، سید محمدباقر، روش تفسیر موضوعی از دیدگاه شهید صدر، علوم حدیث، شمارۀ 41، ۱۳۸۵ش.
14ـ         حویزی، عبد علی بن جمعه، نورالثقلین، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
15ـ         راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالعلم، ۱۴۱۲ق.
16ـ         رضایی اصفهانی، محمدعلی، «تحلیل روش تفسیر موضوعی قرآن کریم»، پژوهش‌های قرآنی، شماره 63-64، صص 56-83، ۱۳۸۹ش.
17ـ         زبیدی، مرتضی، تاج العروس، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.
18ـ         سعید، ادوارد، شرق‌شناسی، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۷ش.
19ـ         صدر، سید محمدباقر، المدرسه القرآنیه، تهران، انتشارات دارالصدر، ۱۳۹۰ش.
20ـ         طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ق.
21ـ         طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۷۲ش.
22ـ         طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، کتابفروشی مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
23ـ         طوسی، محمد بن حسن، التبیان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
24ـ         محمد امین، استرآبادی، الفوائد المدنیه، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۲۶ق.
25ـ         معرفت، محمدهادی، تاریخ قرآن، تهران، سمت، ۱۳۹۲ش.
26ـ         مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۴ش.
27ـ         نراقی، احمد، مستند الشیعه، قم، جامعۀ مدرسین، ۱۴۲۲ق.
28-         Schimmel, Annemarie, And Muhammad Is His Messenger: The Veneration of the Prophet, Islamic Piety, Chapel Hill, The University of North Carolina Press, 1985.
 

  • تاریخ دریافت 09 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 01 اردیبهشت 1405