پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

چالش‌‌های اصحاب حدیث با گفتمان خلق قرآن: بازشناسی تفاسیر سبعة احرف در سدۀ 3ق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، خوی، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.547248.1344
چکیده
موضوع مطالعۀ کنونی‘ تحلیل و بررسیِ فهم‌‌های مختلف از احادیث سبعة احرف در بسترِ تاریخیِ سدۀ 3ق است که دوره‌ای بنیادین در شکل‌گیری نظام‌‌های تفسیری و کلامی اسلام شناخته می‌شود. فرضیۀ مطالعۀ کنونی آن است که این احادیث در فضای مجادلات کلامی میان معتزله و اصحاب حدیث ترویج یافته، و هر گروه تفسیر متمایزی از آن ارائه کرده است. معتزله از این روایات برای تأکید بر امکان خوانش‌‌های لفظیِ متعدد و اثباتِ حدوث قرآن بهره بردند؛ افزون‌براین، با اتکاء به تحلیل‌‌های بلاغی‘ تعددِ لایه‌‌های معنایی قرآن را تبیین کردند و آن را از لوازمِ ماهیّتِ الهی متن دانستند. در مقابل، اصحاب حدیث این روایات را بیش‌تر پاسخی به نظریه‌پردازی‌‌های متکلمانۀ گفتمانِ خلق قرآن انگاشتند و با استناد به احادیث سبعة احرف‘ جوازِ تعددِ قرائات لفظی را بازنمودند، از ازلیّت قرآن حمایت کردند، و تعدد قرائات را نشانۀ تأکید شارع بر تسهیل قرائت و اُنسِ عامّه با قرآن شناساندند. مطالعۀ کنونی با روش تاریخی‌ـ‌تحلیلی، درک‌های پیش‌برندگانِ این دو جریان از مفهوم سبعة احرف را بازسازی می‌کند و پی‌آمد‌های کلامی هر یک را بازمی‌کاود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Al-Aḥruf al-Sabʿa in 3rd Century AH: Theological Controversies from Textual Description to Dialectical Argument

نویسنده English

Maʿṣūmah Ghanbarpūr
Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences, University of Qur’anic Studies and Sciences, Khoy, Iran.
چکیده English

This study reexamines the ḥadīth “the Qurʾān was revealed upon seven aḥruf” (al-aḥruf al-sabʿa) by returning it to its original theological context in 3rd/9th century debates on the nature of divine speech. Against traditional readings that treat the ḥadīth either as a literal description of revelation (leading to an exegetical enigma) or as evidence for textual instability (as argued by some Western scholars), this article demonstrates that it functioned primarily as a dialectical tool in the controversy between the Muʿtazila and the Ahl al-Ḥadīth over the createdness or eternality of the Qurʾān. The Muʿtazila interpreted ḥarf as letters and sounds, using the plurality of readings to prove that the Qurʾān is created (makhluq). In response, the Ahl al-Ḥadīth, led by Aḥmad ibn Ḥanbal, interpreted ḥarf as permissible dialectal variants or modes of recitation that all point to a single, eternal divine meaning (kalām nafsī). By analyzing early lexicons, ḥadīth collections, and theological works, the study shows that the concept of “seven aḥruf” was neither a descriptive report on the mode of revelation nor a concession for ease of recitation alone, but a theological justification for multiple readings within the framework of an uncreated Qurʾān. This historical theological reading resolves the traditional exegetical puzzle and challenges both pre-modern harmonizations and modern critical claims of textual inconsistency. The article proceeds from within Islamic theological premises, engaging primarily with Sunnī kalām.

کلیدواژه‌ها English

Divine Speech, Createdness of the Qurʾān, Muʿtazila, Ahl al-Ḥadīth, Miḥnah (Inquisition), Qirāʾāt (Qur&‌‌‌‌rsquo
anic Readings), Tawātur
             قرآن کریم.
             ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف، به کوشش سعد بن ناصر بن عبدالعزیز ابوحبیب الشثری، ریاض، دار کنوز اشبیلیا، ١4٣6ق/ ٢٠١5م.
             ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوى، مدینه، مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف، 1416ق.
             ابن‌جزری، محمد بن محمد، النشر فی القرائات العشر، به کوشش علی محمد ضبّاع، بیروت، المطبعة التجاریة الکبرى.
             ابن‌حزم، علی بن محمد، الاحکام، به کوشش احمد محمد شاکر، بیروت، دارالآفاق الجدیده.
             ابن‌حزم، علی بن محمد، الرسائل، به کوشش احسان عباس، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، 1980-1983م.
             ابن‌حزم، علی بن محمد، الفِصَل، قاهره، مکتبة الخانجی.
             ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغه، بیروت، دارالعلم للملایین، 1987م.
             ابن‌سیده، علی بن اسماعیل، المحکم والمحیط الأعظم، به کوشش عبدالحمید هنداوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2000م.
10ـ         ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغه، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالفکر، 1399ق/ 1979م.
11ـ         ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، تأویل مشکل القرآن، به کوشش ابراهیم شمس‌الدین، بیروت، مکتبه العلمیه، 1423ق.
12ـ         ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، به کوشش رضا تجدد، تهران، کتابخانۀ مروی، 1350ش.
13ـ         ابن‌وهب، عبدالله، تفسیرالقرآن، به کوشش میکلوش مورانی، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
14ـ         ابوالحسین خیاط، عبدالرحیم بن محمد، الانتصار، قاهره، دارالکتب المصریه، 1925م.
15ـ         ابوداوود، سلیمان بن اشعث، السنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، مکتبة المصریه.
16ـ         ابوزهره، محمد، تاریخ المذاهب الاسلامیه فی السیاسة و العقائد، مصر، دارالفکر العربی، 1996م.
17ـ         ابوشامۀ مقدسی، عبدالرحمان بن اسماعیل، المرشد الوجیز، به کوشش طیار آلتی قولاج، بیروت، دار صادر، 1395ق/ 1975م.
18ـ         ابوعبید قاسم بن سلام، الایمان، به کوشش محمد ناصر‌الدین آلبانی، ریاض، مکتبة المعارف، 1385ق/ 1966م.
19ـ         ابوعبید قاسم بن سلام، غریب الحدیث، به کوشش محمد عبدالمعید خان، دکن، مطبعة دائرة المعارف العثمانیه، 1384ق/ 1964م.
20ـ         ابوعبید قاسم بن سلام، فضائل القرآن، به کوشش مروان عطیه و دیگران، بیروت، دار ابن‌کثیر، 1415ق/ 1995م.
21ـ         ابوعمرو دانی، عثمان بن سعید، الاحرف السبعه، به کوشش عبدالمهمین طحان، مکه، مکتبة المناره، 1408ق.
22ـ         ابویعلی حنبلی بغدادی، المعتمد فی اصول الدین، به کوشش وَدیع زیدان حدّاد، بیروت، دارالمشرق، 1974م.
23ـ         اَبیاری، علی بن اسماعیل، التحقیق و البیان، به کوشش علی بسّام جزائری، کویت، دارالضیاء، 1434ق/ 2013م.
24ـ         احمد بن حنبل، اصول السنه، خرج، دارالمنار، 1411ق.
25ـ         احمد بن حنبل، العلل، به کوشش وصی‌الله محمد عباس، ریاض، دارالخانی، 2001م.
26ـ         ازهری، محمد بن محمد، تهذیب اللغه، بیروت، دارااحیاءالتراث العربی، 1421ق/ 2001م.
27ـ         اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، الابانة عن اصول الدیانه، به کوشش صالح عصیمی، ریاض، دارالفضیله، ١4٣٢ق/ ٢٠١١م.
28ـ         اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین‌، به کوشش هلموت ریتر، ویسبادن‌، 1980م‌.
29ـ         باقلانی، محمد بن طیب، الانتصار، به کوشش محمد عصام‌القُضات، عمان، دارالفتح.
30ـ         بزار، احمد بن عمرو، المسند، به کوشش محفوظ‌الرحمان زین‌الله و دیگران، مدینه، مکتبة العلوم والحکم، 2009م.
31ـ         بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، به کوشش عبدالرزاق مهدی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق/ 2000م.
32ـ         بیهقی، احمد بن حسین، المدخل، به کوشش محمد عوامه، قاهره، دارالیسر،  2017م.
33ـ         پاکتچی، احمد، «ابن‌مجاهد»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 4، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1370ش.
34ـ         پاکتچی، احمد، «ابوعمرو دانی»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد 6، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1373ش.
35ـ         جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، به کوشش علی بو ملحم، بیروت، دار و مکتبه الهلال.
36ـ         جاحظ، عمرو بن بحر، الحیوان، به کوشش محمد باسل عیون سود، بیروت، 1424ق.
37ـ         جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمان، دَرْجُ الدُّرَر، به کوشش ایاد بن عبداللطیف قیسی و ولید احمد حسین، منچستر، مجلة الحکمه، 1429ق/ 2008م.
38ـ         جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، قاهره، مطبعة السعاده، 1907م.
39ـ         جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، 1407ق.
40ـ         حرب کرمانی، المسائل، به کوشش محمد بن عبدالله سریع، بیروت، مؤسسة الریان، 1434ق/ 2013م.
41ـ         خطابی، حمد بن محمد، اعجاز القرآن، به کوشش محمد خلف‌الله ومحمد زغلول سلام، قاهره، دارالمعارف، 1976م.
42ـ         خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، به کوشش مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1425ق.
43ـ         خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
44ـ         زمخشرى، محمود بن عمر، الکشّاف، به کوشش مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتاب العربی، ‏ 1407ق.
45ـ         سلام، محمد زغلول، اثر القرآن فی تطور النقد العربی: الی آخر القرن الرابع الهجری، به کوشش محمد خلف‌الله احمد، قاهره، دارالمعارف.
46ـ         شافعی‌، محمد بن ادریس، اختلاف الحدیث‌، بیروت، دارالفکر، ١4٠٣ق/ ١٩٨٣م.
47ـ         شافعی‌، محمد بن ادریس، التفسیر، به کوشش احمد بن مصطفى فرَّان، ریاض، ؟؟؟؟، 1427ق/ 2006م.
48ـ         شافعی‌، محمد بن ادریس، الرساله، به کوشش احمد شاکر، مصر، مکتبة الحلبی، 1358ق.
49ـ         شافعی، محمد بن ادریس، المسند، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1400ق.
50ـ         شاهین، عبدالصبور، تاریخ قرآن، به کوشش حسین سیدی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1382ش.
51ـ         شفیعی، سعید، «زمینه‌‌ها و پی‌آمد‌‌های تفکیک لفظ از معنای قرآن کریم در آثار متکلّمان قدیم مسلمان»، دین و دنیای معاصر، شمارۀ 16، 1401 ش [https://doi.org/10.22096/rc.2023.561479.1071].
52ـ         شهرستانی‌، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل‌، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۴ق.
53ـ         شهرستانی‌، محمد بن عبدالکریم، نهایة الاقدام، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1425ق.
54ـ         شیخ مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، به کوشش ابراهیم انصاری، بیروت، دارالمفید، 1414ق/ 1993م.
55ـ         صنعانی‌، عبدالرزاق‌، المصنف‌، به کوشش حبیب‌‌الرحمان اعظمی‌، بیروت‌، 1403ق‌/ 1983م‌.
56ـ         طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت‏، دارالمعرفه، 1412ق.
57ـ         طیالسی، سلیمان بن داوود، المسند، به کوشش محمد بن عبدالمحسن ترکی، جیزه، دار هجر، 1419ق/ 1999م.
58ـ         عتر، حسن ضیاءالدین، الاحرف السبعة ومنزلة القرائات منها، بیروت، دارالبشائر الاسلامیه، 1409ق/ 1988م.
59ـ         عفان بن مسلم و دیگران، الاحادیث، به کوشش حمزه احمد زین، قاهره، دارالحدیث، 1424ق/ 2004م.
60ـ         فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
61ـ         قاضى عبدالجبار معتزلی، المغنی، به کوشش ابراهیم ابیاری و دیگران، قاهره، الدار المصریة للتألیف والترجمه، 1959-1965م.
62ـ         قاضى عبدالجبار معتزلی، دلائل النبوه، به کوشش عبدالکریم عثمان، بیروت، دارالعربیه، 1386ق/ 1966م.
63ـ         قاضى عبدالجبار معتزلی، شرح الاصول الخمسه، به کوشش رباب، سمیر مصطفی و ابن‌ابی‌هاشم، احمد بن حسین، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1422ق.
64ـ         قاضى عبدالجبار معتزلی، فضل الاعتزال‌، به کوشش فؤاد سید، بیروت، المعهد الامانی للابحاث الشرقیه، 1439ق/ 2017م.
65ـ         کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه،، 1391ق.
66ـ         گلدسیهر، ایگناس، گرایش‌های تفسیری در میان مسلمانان، به کوشش ناصر طباطبایی، تهران، ققنوس، 1383ش.
67ـ         لالکائی، هبةالله بن حسن، اعتقاد اهل السنة، به کوشش احمد سعد حمدان، ریاض، دار طیبه، 1402ق.
68ـ         مالک ابن‌انس، الموطا، روایت ابومُصْعَبِ زُهْری، به کوشش بشار عواد معروف و محمود محمد خلیل، بیروت، مؤسسة الرساله، ١4١٢/ ١٩٩١م.
69ـ         مجتهد شبستری، محمد، «ابن‌کُلّاب»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد چهارم، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1370ش.
70ـ         مسلم بن حجاج، الصحیح، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، مطبعة الحلبی، 1374ق.
71ـ         مکی بن ابی‌‌طالب قیسی، الابانه، به کوشش محیی‌الدین رمضان، دمشق، دار الغوثانی للدراسات العالیه، 1427ق.
72ـ         نوری طبرسی، اسماعیل بن محمد، کفایة الموحدین، تهران، اسلامیه.
73ـ         نولدکه، تئودور، تاریخ القرآن، به کوشش و. جورج تامر، زوریخ، هیلدسهایم، 2004م.
74ـ         هُذَلی، یوسف بن علی، الکامل فی القراءات، به کوشش جمال بن سید شایب، قاهره، مؤسسة سما للتوزیع والنشر، 1428 ق/ 2007 م.

  • تاریخ دریافت 26 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 02 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 23 اسفند 1404