پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

بازسازی بافت معنایی با نظریۀ فضای سخن: مطالعۀ موردی «وَلَکنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَی» (بقره/ ۱۸۹)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، مدرس دروس معارف اسلامی در دانشگاه علوم‌پزشکی تربت حیدریه، تربت حیدریه، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.
10.22034/naghdeara.2025.531801.1316
چکیده
تعامل میان سیاق به مثابۀ قرینه‌ای درون‌متنی و روایاتِ سبب نزول به مثابۀ قرینه‌ای برون‌متنی همواره یکی از چالش‌های بنیادین در تفسیر قرآن بوده است. روی‌کردهای تفسیری رایج در رویارویی با آیاتی که دچارِ گسستِ ظاهری اند اغلب با وابستگی به قرائن بیرونی به نادیده گرفتنِ انسجامِ متن انجامیده‌اند. این مطالعه با طرح این پرسش که چه‌گونه می‌توان به فهمی منسجم و متن‌محور از این آیات دست یافت به معرفی و کاربست یک چارچوبِ روش‌شناختیِ جدید با عنوانِ فضای سخن می‌پردازد. روشِ پیش‌نهادیِ مؤلف‘ مبتنی بر تحلیل دلالت‌های التزامی نشئت‌گرفته از سیاق، و به‌دنبالِ بازسازیِ بسترِ کلیِ نزول از درونِ خودِ متن قرآنی است. در مطالعۀ کنونی با پیاده‌سازیِ این روش روی آیۀ 189 سورۀ بقره نخست از این دفاع می‌شود که با تحلیل سیاق می‌توان فضای سخن حاکم بر آیه را تشخیص داد. فرضیۀ مطالعه آن است که فضای سخنِ حاکم بر آیه وجود یک تصور سطحی و آیینی از نیکی (بِرّ) در میان مخاطبان بوده است. هدف آن است که دریافته شود چه‌گونه آیۀ 189 به‌مثابۀ یک پاسخِ اصلاحی به این فضا به بازتعریف مفهوم بِرّ و ارجاع آن به حقیقتِ تقوا می‌پردازد. این چارچوب تفسیری، ضمن آشکار ساختنِ انسجام درونیِ آیه، رابطه‌ای روشمند میان متن و روایت برقرار می‌سازد؛ رابطه‌ای که در آن متنِ قرآن به‌مثابۀ مرجعِ اصلیِ داوری در فهمِ متن عمل می‌کند و روایاتِ معتبرِ سببِ نزول نقش مُبیِّن و مُکَمِّل را برای تبیین جزئیات و مصادیق تاریخی ایفاء می‌کنند. با این روی‌کرد، ضمنِ حفظِ اعتبارِ قرائنِ بیرونی، حاکمیّتِ استقلالِ دِلالیِ متن هم تثبیت می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Discursive Space and Semantic Autonomy: A Theological Reading of Q. 2:189 from a Muslim Perspective

نویسندگان English

Zeinab Aghagolizadeh 1
fateme agahi 2
1 PhD graduate in Quranic Sciences and Hadith, Instructor of Islamic Studies courses at Torbat Heydariyeh University of Medical Sciences, Torbat Heydariyeh, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Kosar University of Bojnord, Bojnord, Iran.
چکیده English

This study addresses the hermeneutical challenge posed by the apparent discontinuity between the Qur’anic text and extra-textual reports on the occasions of revelation (asbāb al-nuzūl). It introduces and applies a novel text-centric framework, the “Speech Space” theory, to reconcile this tension while preserving the text’s semantic autonomy. The theory posits that the Qur’anic text itself contains sufficient internal clues—derived from discourse analysis, rhetorical structure, and lexical patterns—to reconstruct the general intellectual and social atmosphere in which a verse was revealed. This framework is tested through a detailed case analysis of Q. 2:189, a verse often cited for its exegetical difficulty. Moving beyond traditional interpretations that treat the verse’s second clause as parenthetical or metaphorical, the study demonstrates that by situating Q. 2:189 within a broader discourse unit beginning at Q. 2:177, the verse’s internal coherence is revealed. The shared corrective structure of both verses points to a unified “Speech Space” polemicizing against a superficial, ritualistic understanding of piety (birr). Consequently, the external asbāb al-nuzūl reports are subordinated to the text’s independent semantic framework, serving to clarify historical details rather than determine meaning. The article concludes that the “Speech Space” theory offers a robust, text-centric exegetical method. The author’s argument is developed from the perspective of Islamic theological premises regarding the Qurʾān’s divine origin and inherent coherence.

کلیدواژه‌ها English

Siyāq, Occasion of Revelation (Sabab al-Nuzūl), Discourse Analysis, Qur&‌‌‌rsquo
anic Semantic Autonomy, Text-Centric Exegesis, Q. 2:189, Birr and Taqwā
             قرآن کریم؛ اصل عربی، نیز، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران، سروش، 1374ش.
             آجیلیان مافوق، محمدمهدی، بررسی مبانی و قواعد تفسیر استقلالی آیات قرآن، پایان‌نامۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد ، 1396ش.
             آل‌بوغبیش، فاطمه، بصیری، حمیدرضا، رحمان ستایش، محمدکاظم و بیات، محمدحسین، «بومی‌سازی مبانی نظری تحلیل انتقادی گفتمان فرکلاف برای تحلیل متون حدیثی»، کتاب قیم، سال ۱۱، شمارۀ ۲۵، 1400ش.
             ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1420ق.
             ابوزید، نصر حامد، محمد و آیات خدا: قرآن و آینده اسلام، ترجمۀ فریده فرنودفر، تهران، نشر علم، ۱۳۹۳ش.
             ابوزید، نصر حامد، معنای متن، ترجمۀ مرتضی کریمی‌نیا، تهران، طرح نو، ۱۳۸۹ش.
             ابوزید، نصر حامد، نقد گفتمان دینی، ترجمۀ یوسفی اشکوری و محمد جواهرکلام، تهران، یادآوران، ۱۳۸۳ش.
             ابوزید، نصر حامد، نوآوری، تحریم و تأویل، ترجمۀ مهدی خلجی، بی‌جا، آموزشکدۀ الکترونیکی برای جامعه مدنی ایران (توانا)، ۱۳۹۲ش.
             احمدی، بابک، ساختار و تاویل متن، تهران، نشر مرکز، 1386ش.
10ـ         ارکون، محمد، زندگی‌نامۀ خودنوشت، ترجمۀ فارسی با عنوان: روایت آرکون از سرگذشت خویش، پیوستار کتاب از اجتهاد بهنقد عقل اسلامی، ترجمۀ مهدی خلجی، بی‌جا، آموزشکدۀ الکترونیکی برای جامعه مدنی ایران (توانا)، بی‌تا.
11ـ         اشرفی، حجت‌الله، و ساجدی، ابوالفضل، «تأملی دوباره در نظریه استقلال دلالی قرآن با محوریت علامه طباطبایی»، معرفت تفسیری، سال اول، شمارۀ ۲، 1391ش.
12ـ         بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر، حیدرآبادِ دکن، مجلس دائرةالمعارف العثمانیه، 1369ق.
13ـ         جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمان، دلائل الاعجاز، بیروت، دار الکتب العربی، 1420ق.
14ـ         جوادیآملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، 1379ش.
15ـ         درویش، محیی‌الدین، اعراب القرآن وبیانه، دمشق/ بیروت، دارالارشاد/ مؤسسه الإیمان، 1415ق.
16ـ         دره، محمد علی طه، تفسیر القرآن الکریم و اعرابه و بیانه، بیروت، دار ابن‌کثیر، 1430ق.
17ـ         راد، علی، و خطیبی، محمد، «ادلۀ ادبی دلالت فراسیاقی قرآن»، پژوهش‌های ادبی‌ـ‌قرآنی، سال سوم، شمارۀ ۴، زمستان 1394ش. [https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23452234.1394.3.4.1.7]
18ـ         رشید رضا، محمد، المنار، بیروت، دارالمعرفه، 1414ق.
19ـ         زارع زردینی، احمد، لسانی فشارکی، محمدعلی و خلیلی، میثم، «گونه‌شناسی ساختار چینش آیات در رکوعات قرآنی: مطالعۀ موردی سورۀ بقره»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، سال هشتم، شمارۀ ۲، 1398ش.
20ـ         زرکشی، محمد بن بهادر، البرهان، به کوشش یوسف مرعشلی و دیگران، بیروت، دارالمعرفه، 1410ق.
21ـ         سعیدی روشن، محمدباقر، تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1383ش.
22ـ         سلیمانی دودجی، عاطفه و احمدی، مهدی، «بازخوانی سبب نزول آیات اول سورۀ تحریم با تکیهبر بافت و قرائن تاریخی»، پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ ۲۹، 1400ش.
23ـ         سَیِّدِ مُرتَضیٰ، علی بن حسین، الامالی، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دارالفکر العربی، 1998 م.
24ـ         شاه سنایی، محمدرضا و اسماعیلی‌زاده، عباس، «بازخوانی تفسیر راز افشا شده در آیۀ سوم سوره تحریم با تأکید بر سیاق و روایات تفسیری اهلبیت (ع)»، سفینه، شمارۀ ۷۳، 1400ش.
25ـ         صادقی توران پشتی، میثم، میرحسینی، یحیی و زارع زردینی، احمد، «رکوعات قرآنی: از پیشینۀ تاریخی تا کاربست‌ها در فرهنگ اسلامی»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال پنجم، شمارۀ 1، بهار 1400ش. [https://www.doi.org/1022034/isqs.2021.34422.1688]
26ـ         صبوحی طسوجی، علی، تدبر در قرآن جزء سی‌ام، قم، تدبر در قرآن و سیره، 1394ش.
27ـ         صفوی، کوروش، درآمدی بر معنی‌شناسی، تهران، انتشارات سوره مهر، 1387ش.
28ـ         طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
29ـ         طباطبایی، سیدمحمدحسین، قرآن در اسلام، تهران، اسلامیه، 1353ش.
30ـ         عزیزی‌کیا، غلام‌علی، «دلالت التزامی و نقش آن در فهم و تفسیر متن با تأکید بر تفسیر قرآن»، قرآن‌شناخت، سال اول، شمارۀ ۱، 1387ش.
31ـ         عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، بیروت، ا علمی، 1411ق.
32ـ         غفراللهی، سعید، ناصح، علی‌احمد و مؤدب، سید رضا، «تحلیل فرایند تفسیر و تطبیق قرآن بر اساس کارکرد سیاق و شأن نزول»، پژوهش‌نامۀ معارف قرآنی، شمارۀ ۴۵، 1400ش.
33ـ         قاین ابراهیم آبادی، ملیحه و حسین‌زادۀ باجگیران، محسن، «الگوی شلایرماخر و تعامل سیاق متنی و حالی در دور هرمنوتیکی متناسب قرآن»، علوم قرآن و حدیث، شمارۀ ۹۱، 1389ش.
34ـ         قونوی، اسماعیل بن محمد، الحاشیة علی تفسیر البیضاوی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1422ق.
35ـ         مبارک، محمد، دراسة ادبیة لنصوص من القرآن، بیروت، دارالفکر، 1392ق.
36ـ         محمدزاده، عاطفه، شهیدی، روحالله، و مهدوی راد، محمدعلی، «حجیت مفاد فرازهای مستقل قرآن: ره‌یافت‌ها و زمینه‌ها: مطالعۀ موردی، آیۀ ۱۸۹ بقره»، پژوهش‌نامۀ تفسیر و زبان قرآن، شمارۀ ۱۶، 1399ش.
37ـ         مقیسه، نفیسه، فتحی، علی و امیرکاوه، سعید؛ «اعتبار سنجی روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در تفسیر قرآن»، قرآن شناخت، سال 16، شمارۀ 2، شمارۀ پیاپی 31، زمستان 1402ش. [https://www.doi.org/10.22034/qoranshenakht.2023.2021723]
38ـ         موسوی، سیدمحسن و علی‌نژاد، حجت، «چالش قرینۀ سیاق در تفسیر قرآن»، قرآن و علوم بشری، سال اول، شمارۀ ۱، شهریور 1403ش. [https://doi.org/10.22080/qhs.2023.21636.1132]
نکونام، سیدجعفر، «زبان قرآن: گفتاری یا نوشتاری؟»، پژوهش‌های فلسفی ـ کلامی، سال اول، شمارۀ 3، خرداد 1379ش. https://doi.org/10.22091/pfk.2000.517
39ـ         نوید، نفیسه، «تعارض سیاق و اسباب‌النزول در مقایسۀ تفاسیر شیعی و سنی»، پژوهش دینی، شمارۀ 16، 1387ش.
40ـ         واحدی، علی بن احمد، اسباب النزول، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1411ق.
41ـ         واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1385ش.

  • تاریخ دریافت 09 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 15 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1404