پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

معنای وحی در طه/ 114: دفاعی از نظریۀ وحی بیانی برپایۀ کلام شیعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
10.22034/naghdeara.2025.531712.1315
چکیده
یکی از معانی مشکل در فهم آیات قرآن معنای واژۀ وَحی در آیۀ 114 سورۀ طه است: «وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضَی إِلَیک وَحْیهُ». مفسران دیدگاه‌های متفاوتی دربارۀ معنای آن بازنموده‌اند. پرسش اصلی این مطالعه این است که معنای واژۀ وحی در این آیه چیست. دربارۀ رابطۀ واژه‌های قرآن و وحی در این آیه دو دیدگاه وجود دارد. یک دیدگاه این است که هردوی آن‌ها اشاره به یک حقیقت است و آن حقیقت قرآن است. با این فرض، در این آیه می‌شد ضمیری به جای واژۀ وَحی نشانْد. دیدگاه دوم این است که این دو واژه اشاره به دو حقیقت دارند و منظور از واژۀ وحی در این آیه اشاره به وحی غیرقرآنی است. از این منظر، دو نوع وحی بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است؛ یکی وحی قرآنی که همین آیاتِ قرآن پیش‌روی ما است؛ و دیگری وحی غیرقرآنی که تفسیر و شرح و توضیح آیات قرآن است، می‌توانش وَحیِ بَیانی هم نامید، و به‌هم‌راهِ آیات قرآن بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است. در این مطالعه هدف آن است که با ارائۀ مستندات قرآنی و رِوایی، از این دفاع کنیم که مراد از تعبیر وحی در آیۀ موردبحث اشاره به وحی غیرقرآنی یا همان وَحیِ بیانی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Explanatory Revelation: Revisiting Q. 20:114: An Imāmī Theological Apologia

نویسنده English

Mahdi Hayati
Assistant Professor, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده English

This study reexamines the meaning of waḥy in Q. 20:114, where both Qurʾān and waḥy appear together. Classical exegetes have offered different readings, but each faces significant difficulties. Some hold that both terms refer to the Qurʾānic text itself, interpreting the verse as a prohibition against the Prophet reciting the verses prematurely out of eagerness or fear of forgetting. This view, however, seems incompatible with the Prophet’s moral perfection and with the divine guarantee in Q. 87:6 that he would not forget. Others understand the verse as forbidding the Prophet to request a new revelation, yet this reading departs from the verse’s apparent meaning. This study argues that both difficulties are resolved by recognizing a distinction between two kinds of revelation. Drawing on classical Shīʿī sources, the study defends the view that Qurʾān refers to the recited, inimitable text (Qurʾānic revelation), while “its waḥy” refers to a separate, non‑Qurʾānic revelation—termed explanatory revelation (al-waḥy al-bayānī)—which provides the interpretation, commentary, and inner meaning of the verses. The verse is thus read as prohibiting the Prophet from reciting the Qurʾān to the community before the divine explanation of its verses has been completed. This interpretation upholds the Prophet’s perfect character, aligns with the divine guarantee of preservation and explanation, and does justice to the distinct terminology of the verse. It also supports the classical Shīʿī and Sunnī view that the prophetic Sunnah itself partakes in revelation, albeit in a different mode from the Qurʾān.

کلیدواژه‌ها English

Explanatory revelation
Qurʾānic revelation
Non‑Qurʾānic revelation
Q. 20:114
Shīʿī exegesis
Prophetic Sunnah
           قرآن کریم.
           آملی، سیدحیدربن علی، جامع الأسرار، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1426ق.
           ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
           ابن‌بابویه، محمد بن علی، الاعتقادات، به کوشش عصام عبدالسید، بیروت، دار المفید، 1414ق/ 1993م.
           ابن‌بابویه، محمد بن علی، کمال الدین، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، جامعۀ مدرسین، 1405ق/ 1363ش.
           ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بیروت، المکتب الاسلامی/ مؤسسة الاشراق، 1419ق/ 1999م.
           أبوالبقاء حنفی، أیوب بن موسی، الکلیات: معجم فی المصطلحات و الفروق اللغویة، به کوشش عدنان درویش و محمد مصری، بیروت، مؤسسة الرسالة.
           ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث، السنن، بیروت، دارالفکر، 1410ق.
           بایگانیان، ملیکا، «تحول تعاریف قرآن در اصول فقه»، قرآن‌پژوهی و تاریخ انگاره‌ها، ویراستۀ فرهنگ مهروش، تهران، پژوهشکدۀ قرآن و عترت، 1397ش.
10ـ        بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة، 1415ق.
11ـ        بروجردی، محمد ابراهیم، تفسیر جامع، تهران، کتابخانۀ صدر، 1366ش.
12ـ        بیضاوی، عبدالله بن عمر، التفسیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
13ـ        جصاص، احمد بن حلی، الفصول فی الاصول، به کوشش عجیل جاسم نمشی، کویت، وزارة الاوقاف، 1414ق/ 1994م.
14ـ        حلیمی، فداحسین، الوحی بین النبوغ الذاتی و التشدید الالهی المباشر، قم، مؤسسة الکوثر للمعارف الاسلامیة، 1431ق.
15ـ        حویزی، عبدعلی بن جمعه، نورالثقلین، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
16ـ        خامه‌گر، محمد و جلالی، مهدی، «نقد روایات تعجیل پیامبر در تکرار آیات هنگام نزول»، پژوهش‌های قرآنی، دوره 18، شمارۀ 72، شمارۀ پیاپی 72، سال 1391ش.
17ـ        خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، موسسة احیاء آثار الامام الخوئی، 1430ق.
18ـ        دهقان باغی، روح الله، «بررسی و نقد آراء تفسیری پیرامون آیات نهی از تعجیل در امر وحی» آموزه‌های قرآنی، سال هجدهم، شمارۀ 34، پاییز 1400ش [https://doi.org/10.30513/qd.2021.13.1004].
19ـ        راغب ‌اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، به کوشش محمد حسن آل یاسین، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
20ـ        رشید رضا، محمد، الوحی المحمدی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
21ـ        رضی‌بهابادی، بی‌بی‌سادات و احمدی‌مهرآبادی، مریم‌سادات، «نقد و بررسی خوانش‌های مفسران پیرامون مفهوم نهیِ لا تَعْجَلْ در آیۀ 114 سورۀ طه»، پژوهش‌های قرآنی، سال 28، شمارۀ 2، ، پیاپی 107، تابستان 1402ش [https://doi.org/10.22081/jqr.2023.65284.3643].
22ـ        زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف ، بیروت، دار الکتاب، 1407ق.
23ـ        سَیّدِ مُرتَضیٰ، علی بن الحسین‏، التفسیر، به کوشش مجتبی احمد موسوی، بیروت، اعلمی‏‏، 1431ق.
24ـ        سَیّدِ مُرتَضیٰ، علی بن حسین، الأمالی، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، المکتبة العصریة، 1426ق.
25ـ        سَیّدِ مُرتَضیٰ، علی بن حسین‏، الذریعة إلی أصول الشریعة، به کوشش ابوالقاسم گرجی، تهران، دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ‏، 1376ش.
26ـ        شافعی، محمد بن ادریس، الرسالة، قاهره، مکتبة الحلبی، 1358ق.
27ـ        شریعت ناصری، زهره و صفری، علی، «دلالت‌یابی آیات دالّ بر تعجیل پیامبر اکرم(ص) در هنگامۀ وحی با تأکید بر غرض سوره»، مطالعات تفسیری، سال دهم، شمارۀ ۳۷، بهار 1398ش [https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287256.1398.10.37.6.5].
28ـ        شریفی، محمد و هدایتی، فاطمه، «تأملی بر رابطۀ بین وحی قرآنی، وحی بیانی، حدیث قدسی و حدیث نبوی»، حدیث و اندیشه، شمارۀ 24، 1396ش.
29ـ        شیخ مفید، محمد بن محمد، اَوائل المقالات، قم، انتشارات کنگرۀ جهانی شیخ مفید، 1413ق.
30ـ        صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، به کوشش حسن کوچه‌باغی، تهران، اعلمی، 1362ش.
31ـ        طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، 1390ق.
32ـ        طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
33ـ        طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفة، 1412ق.
34ـ        طریحی، فخرالدین بن محمدعلی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1375ش.
35ـ        طیب حسینی، سیدمحمود، «ارزیابی روایات تفسیری آیۀ ۱۱۴ طه توسط متکلمان با تأکید بر دیدگاهِ سَیّدِ مُرتَضیٰ» پژوهش‌های حدیثی ـ کلامی، سال دوم، شمارۀ 1، آبان 1403ش.
36ـ        طیب، عبدالحسین، اطیب البیان ، تهران، انتشارات اسلام، 1369ش.
37ـ        عاملی، علی بن حسین، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، قم، دار القرآن الکریم، 1413ق.
38ـ        عسکری، سیدمرتضی، «بررسی تطبیقی حدیث شیعه و اهل‌سنت»، علوم حدیث، شمارۀ 12، تابستان 1378ش.
39ـ        عسکری، سیدمرتضی، القرآن الکریم و روایات المدرستین، بیروت، شرکة التوحید للنشر، 1415ق.
40ـ        عسکری، سیدمرتضی، بر گسترۀ کتاب و سنت، ترجمۀ محمدجواد کرمی، قم، دانشکدۀ اصول دین، 1387ش.
41ـ        فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1415ق.
42ـ        فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، الوافی، به کوشش ضیاءالدین حسینی اصفهانی، اصفهان، مکتبة الامام امیر المؤمنین(ع) العامة، 1406ق/ 1365ش.
43ـ        فیّومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، موسسه دار الهجره، 1414ق.
44ـ        قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، به کوشش طیب موسوی جزائری، نجف، مکتبة الهدی، 1386ـ1387ق.
45ـ        مدرسی، سید محمد تقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین(ع)، 1419ق.
46ـ        مسلم بن حجاج، الصحیح، قاهره، دار الحدیث، 1412ق.
47ـ        مهدوی‌راد، محمدعلی، تدوین الحدیث، تهران، هستی نما، 1388ش.
48ـ        میرداماد، محمد باقر بن محمد، الرواشح السماویة، قم، دار الخلافة، 1311ق.
49ـ        واحدی، علی بن احمد، التفسیر البسیط، به کوشش محمَّد بن صالح فوزان و دیگران، ریاض، دانشگاه اسلامی محمد بن سعود، 1430ق.
50ـ       Graham, William A., Divine Word and Prophetic Word in Early Islam: A Reconsideration of the Sources with Special Reference to the Divine Saying or Hadith Qudsi, Paris/ The Hague, Mouton, 1977.

  • تاریخ دریافت 04 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 28 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1404