پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

گونه‌شناسی آراء صحابه دربارۀ معراج پیامبر (ص)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
2 دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران .
3 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
4 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و زبان‌های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
چکیده
مطالعه معراج پیامبر (ص) نشان می‌دهد از ابتدا به‌ صورت آنچه امروزه معهود ذهنی اغلب مسلمانان است، نگریسته نشده و در طیّ پانزده قرن نگاه‌ها بدان با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. تحقیق پیش رو با پیش‌فرض اصالت روایات، روش تحلیلی-توصیفی داشته و با رویکرد تاریخ انگاره، درصدد خوانش اوّلین دیدگاه‌های به سیر شبانۀ پیامبر (ص) به کمک ترسیم فضای برآمده از اقوال صحابه و تابعینی که در قرن نخست زیسته‌اند، است. پس از ترسیم اجمالی باور ساکنان جزیرۀ‌العرب هنگامۀ ظهور اسلام به آسمان و شئونات انسانی عروج کننده بدان، با بهره‌مندی از منابع اسلامی به معراج پیامبر (ص) پرداخته شده است. جمع‌بندی حاصل از کنارهم قراردادن اقوال منسوب به هر صحابی، و تحلیل دسته‌بندی چیستی، چرایی و چگونگی مولفه‌های سیر نشان می‌دهد، سیر مورد مناقشه در نظر صحابیان تکاملی از دروغ/ سِحر (عدم پذیرش) تا بلوغ پیامبر (ص) را داشته و در این مسیر تطوّراتی به مثابه طیّ‌الارض، معجزه، تجربۀ دنیای بعد از مرگ، و نیز فرصت بی‌بدیلی که ارتباط مستقیم پیامبر (ص) با خالق هستی را فراهم آورده و از فراروی ایشان از مقام نبوّت حکایت دارد، نگریسته شده است. 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Ascension Narratives Reexamined: A First-Century Typological Analysis

نویسندگان English

Zeinab Shams 1
hamidreza fahimitabar 2
Hosein Sattar 3
Mohammad Hasan Saneipur 4
1 PHD student in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities,, Kashan University, Kahsan, Iran.
2 Associate professor in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Kashan University, Kahsan, Iran.
3 Assistant professor in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Kashan University, Kahsan, Iran.
4 Associate professor in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Kashan University, Kahsan, Iran.
چکیده English

The Night Journey (Isrāʾ) and Ascension (Miʿrāj) of the Prophet Muhammad (PBUH) constitute pivotal events in Islamic tradition, serving as theological cornerstones for Muslim understandings of prophecy, cosmology, and divine-human interaction. While the Quran briefly alludes to these events (Q 17:1, Q 53:1-18), their detailed narratives emerge predominantly from ḥadīth literature and early exegetical works. This study employs a history of ideas methodology to systematically classify the diverse interpretations of the Miʿrāj among the Companions (Ṣaḥāba) and Successors (Tābiʿūn) during Islam's formative first century (1-100 AH).
By reconstructing this intellectual landscape, the research illuminates how early Muslims negotiated the boundaries between metaphysical experience, communal identity, and prophetic authority. The study adopts J.G.A. Pocock's conceptual framework for tracing the evolution of ideas within their socio-historical contexts, focusing on semantic shifts in terms like Isrāʾ and Miʿrāj, functional differentiation of narratives, and their reception history in relation to pre-Islamic Arabian cosmology and Judeo-Christian eschatological traditions. This approach intentionally diverges from traditional isnād-criticism by prioritizing the content and function of narratives over their chains of transmission.
The research draws on primary sources including early ḥadīth compilations such as Muṣannaf ʿAbd al-Razzāq and Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, tafsīr works like al-Ṭabarī's Jāmiʿ al-Bayān, and historical chronicles including Ibn Saʿd's al-Ṭabaqāt al-Kubrā. Analysis reveals four dominant interpretive paradigms among early Muslims: The Terrestrial Journey (Arḍī) model advocated by figures like ʿUmar ibn al-Khaṭṭāb emphasized a literal physical journey from Makkah to Jerusalem with minimal supernatural elements, serving to connect Islam to Abrahamic holy sites.
The Miraculous Proof (Muʿjizah) perspective, associated with Abū Bakr al-Ṣiddīq and ʿĀʾishah, framed the event as public prophetic authentication incorporating visionary encounters. The Eschatological Vision (Rūḥānī) interpretation by Ubayy ibn Kaʿb and Ḥasan al-Baṣrī viewed the ascent as spiritual communion, drawing on Syriac Christian ascension literature while emphasizing practical injunctions like the five prayers. Finally, the Ontological Elevation (Maʿnawī) model articulated by ʿAlī ibn Abī Ṭālib and Salmān al-Fārisī understood Miʿrāj as metaphysical transcendence, integrating Neoplatonic purification concepts that would later influence Sufi cosmology.
These interpretations developed within a rich historical context that included pre-Islamic Arabian cosmology's tripartite universe and Zoroastrian soul journey narratives, as well as early Islamic developments like the Umayyads' political instrumentalization of the narrative and theological debates about prophetic corporeality and cosmological structure. The findings demonstrate how Miʿrāj narratives significantly impacted Islamic doctrine by solidifying Muhammad's status as Khatam al-Nabiyyīn and reinforcing bodily resurrection concepts, while methodologically illustrating early Muslims' creative adaptation of existing motifs and challenging simplistic orthodox/heterodox binaries.
Ultimately, this typology reveals the Miʿrāj as a polysemic event that accommodated diverse theological needs from communal identity formation to metaphysical speculation, suggesting promising avenues for future research on classical Sufi commentaries and other later developments. The study underscores the value of intellectual history approaches for understanding early Islamic thought and its complex engagement with multiple cultural traditions.

کلیدواژه‌ها English

Isrāʾ and Miʿrāj
Early Islamic Thought
Ḥadīth Reception History
Prophetic Ascension
History of Ideas
Ṣaḥāba Theology
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.
  • ابن ابی شیبه، عبد الله بن محمد، مسند، ریاض، دارالوطن للنشر، 1418ق.
  • ابن ابی عاصم، احمد بن عمرو، الآحاد و المثانی، ریاض، دارالرایه، 1411ق.
  • ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایة، بیروت، دار المکتبة العلمیة، 1399ق.
  • ابن احمد، عبد الله، السنة، عربستان، دار ابن القیم، 1406ق.
  • ابن اسحاق، محمد، سیرة، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1368ش.
  • ابن بابویه، محمد بن علی، الامالی، به کوشش محمّد باقر کمره‌ای، چاپ 6، تهران، کتابچی، 1376ق.
  • ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرایع، نجف، المکتبة الحیدریة، 1386ق.
  • ابن حجر عسقلانى، احمد بن علی، الاصابة، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1415.
  • ابن حجر عسقلانى، احمد بن علی، لسان المیزان، بیروت، الأعلمی للمطبوعات بیروت، چاپ2، 1390ق.
  • ابن خلدون، عبد الرحمان بن محمد، المقدمة، ترجمۀ محمد پروین گنابادی، تهران، علمی و فرهنگی. 1382ش.
  • ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب، بیروت، دارالجیل، 1412ق.
  • یحیی بن سلام، التفسیر ، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1425ق.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1410ق.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبیطالب (ع)، قم، علامه، 1379ش.
  • ابن قتیبه، عبد الله بن مسلم، غریب الحدیث، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1408ق.
  • ابن قولویه قمّی، جعفر بن محمد، کامل ‌الزیارات، نجف، دارالمرتضویه، 1356ش.
  • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابن مبارک، عبد الله، الزهد، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1425ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالصادر، 1375ق.
  • ابن وهب، عبد الله، الجامع تفسیرالقرآن، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 2003م.
  • ابن هشام‌، عبد الملک‌، السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
  • ابو حمزه ثمالى، التفسیر ، بیروت، دارالمفید، 1420ق.
  • احمد بن حنبل، الزهد، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1420ق.
  • احمد بن‌ حنبل ، فضائل الصحاحبة، قاهره، دار ابن الجوزی، 1430ق.
  • احمد بن حنبل، مسند، بیروت، موسسه الرساله، 1426ق.
  • احمد بن عیسی، الامالی، بیروت، دارالمحجه البیضاء، چاپ2، 1428ق.
  • بحرانی، هشام بن سلیمان، البرهان‏، قم، بعثت، 1415ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، مصر، جمهوره المصر العربیه، چاپ2، 1410ق.
  • بزار، ابوبکر احمد بن عمر، البزار، عربستان، مکتبه العلوم و الحکم، 1430ق.
  • پاکتچی، احمد، «بازخوانی مفهوم سدرة‌المنتهی با رویکرد گفتمانی»، مطالعه تاریخی قرآن و حدیث، شمارۀ 58، 1394ش.
  • پاکتچی، احمد، «مقدمه»، ضمن مقدمه‌ای بر تاریخ نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای نوشتۀ محمدهادی گرامی، تهران، امام صادق (ع)، 1396ش.
  • ثقفی، ابرهیم بن محمد، الغارات، تهران، انجمن آثار علمی، 1395ق.
  • حسان بن ثابت، الدیوان، بیروت، دار صادر، 1974م.
  • حسینی طهرانی، محمّد حسین، یادنامۀ مهر تابان؛ یادنامه و مصاحبات تلمیذ (علامه طهرانی) و علامه. قم، باقر العلوم (ع)، 1426ق.
  • دارمی، عبد الله بن عبد الرحمان، السنن، ریاض، مرکز التراث الثقافه المغربی، 1421ق.
  • دارمی، عثمان بن سعید، الرّد علی الجهمیة، کویت، دار ابن الاثیر، چاپ2، 1416ق.
  • دهخدا، علی اکبر، لغتنامۀ دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ2، 1377ش.
  • زبیدی، مرتضی، تاج‌العروس، بیروت، دارالهدایه‫، 1385ق.
  • زید بن علی (ع)، تفسیر زید بن علی، بیروت، درالعالمیه، 1412ق.
  • زید بن علی (ع) ، المسند، بیروت، دار مکتبه الحیاه، بی‌تا.
  • شهابی، محمود، ادوار فقه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1366ش.
  • صحیفۀ سجادیه، قم، مشعر، 1419ق.
  • صفّار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، قم، آیه الله مرعشی، چاپ2، 1404ق.
  • صنعانی، بن همام، التفسیر، بیروت، دارالمعرفه، 1411ق.
  • طباطبائی، محمدحسین، المیزان، ترجمۀ سید محمد باقر موسوی همدانی، تهران، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، 1363ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع‌البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • ضبّی، محمد بن فضیل، الدعاء للضبی، ریاض، الرشد ناشرون، 1419ق.
  • عبداله، زهرا،تبیین ریشه‌های ماهوی معراج، و بازتاب آن‌ها در حوزه تصویر با تأکید بر نگاره‌های معراج پیامبرگرامی اسلام (ص)، پایان‌نامۀ دکتری پژوهش هنر، دانشگاه شاهد، دانشکده هنر، تهران، 1394ش.
  • عبدی، حسن العرفه، جز الحسن العرفة، کویت، مکتبه دار الاقصی، 1406ق.
  • جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد، دارالساقی، 1422 ق.
  • عزیزی کیا، غلامعلی، «تأملی بر روایات معراجیه»، معرفت، شماره96، پاییز 1384ش.
  • فرات کوفی، التفسیر، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1410ق.
  • قمّی، علی بن ابراهیم، التفسیر، قم، دارالکتاب، چاپ 3، 1404ق.
  • گرامی، محمد هادی، مقدمه‌ای بر تاریخ نگاری انگاره‌ای و اندیشه‌ای، تهران، امام صادق (ع)، 1396ش.
  • مجاهد بن جبر، التفسیر ، قاهره، دارالفکر الاسلامی، 1410ق.
  • محمد بن مسلم، الصحیح، قاهره، دارالحدیث، 1412ق.
  • محمدی شاهرودی، عبدالعلی، پرتویی از معراج، تهران، اسوه، 1379ش.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر ‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، 1423ق.
  • نافع بن ازرق، غریب القرآن فی شعرالعرب، بیروت، الکتب الثقافیه، 1413ق.
  • نهج‌البلاغة، قم، البحوث الاسلامیه، 1374ش.

  • تاریخ دریافت 15 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 20 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 21 دی 1403