پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

نام الهی الرحمن در قرآن کریم و نقد ترجمه‌های فارسی آن

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسنده
گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
چکیده
نام الهی الرحمن بدون شمارش بسملۀ صدر سوره‌ها، 56 بار در قرآن کریم به کار رفته است. باهم‌آیی آن با صفت الهی رحیم در بسمله و پنج آیۀ دیگر، این تصور را از آغاز در نزد مفسران و مترجمان قرآن کریم به وجود آورده که این دو، مشتق از یک ریشه بوده و تفاوت آن‌ها در فراگیری، فراوانی یا پیوستگی رحمت الهی است؛ ضمن آن‌که در تفسیر رحمت به طیف‌هایی از نعمت و تفضّل به بندگان تا عفو و گذشت نسبت به عاصیان یا مٶمنان اشاره شده است. در این مقاله ضمن تحلیل بافت‌های استعمال رحمان در قرآن کریم، گزارش‌های تاریخی و نیز کتیبه‌های پیشااسلامی عربستان جنوبی که می‌تواند فضای کاربرد آن را در عصر نزول بازسازی کند، مطالعه شده است. سپس با بررسی واژه‌نامه‌های عربی ـ فارسی کهن و نیز ترجمه‌ها و تفاسیر کهن فارسی، الگوهایی که مترجمان و مفسران در طول سده‌ها در برگردان یا تفسیر این واژه به خصوص در باهم‌آیی آن با واژۀ رحیم به کار برده‌اند، ترسیم شده است. این مطالعه نشان می‌دهد به‌رغم کاربرد وسیع معادل‌هایی همچون مهربان، بخشنده، روزی‌دهنده، بخشاینده، بزرگ‌بخشایش، فراخ‌بخشایش و بسیاربخشایش در ترجمه‌ها و تفاسیر فارسی، با توجّه به اسم خاص بودن رحمان نباید آن را ترجمه کرد؛ نکته‌ای که تنها معدودی از ترجمه‌های قرآن کریم به آن توجّه داشته‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Divine Name al-Raḥmān in the Qurʾān: A Critical Study of Its Persian Translations

نویسنده English

Amir Zowqi
Department of Quran and Hadith. Faculty of Islamic Studies and Guidance. Imam Sadiq University. Tehran. Iran
چکیده English

The divine name al-Raḥmān appears 56 times in the Qurʾān (excluding the basmala at the beginning of chapters). Its co-occurrence with the attribute al-Raḥīm in the basmala and five other verses led early Qurʾānic exegetes and translators to assume that the two terms derive from the same root (r-ḥ-m) and differ only in the scope, abundance, or continuity of divine mercy. Interpretations of raḥma have ranged from divine blessings and favors bestowed upon servants to forgiveness and pardon for sinners or believers.
The primary issue of this study is whether al-Raḥmān is a proper name (ʿalam) or an attribute (ṣifa) for God Almighty, and it gathers evidence from the time of revelation and pre-Islamic Arabian history in support of its status as a proper name. Subsequently, we examine how Islamic scholars’ understanding and interpretation of this issue evolved in classical Arabic-Persian lexicons and Persian translations of the Qurʾān. To accomplish this goal, the study analyzes the Qurʾānic usages of al-Raḥmān as well as historical reports concerning its application. Considering that Arab migrants from southern Arabia applied al-Raḥmān to God Almighty, the study also explores the pre-Islamic South Arabian epigraphic parallels, particularly Rḥmnn (Raḥmānān) in Sabaean inscriptions. The findings indicate that the Quraysh and some northern Arabs referred to God as Allāh, while the inhabitants of southern and central Arabia called Him al-Raḥmān. Sabaean epigraphic evidence—whether Jewish, Christian, or "Jewish-monotheistic"—demonstrates that Rḥmnn (the Sabaean equivalent of al-Raḥmān) was used as a proper name for God at least a century and a half before Islam.
The co-occurrence of Allāh and al-Raḥmān in the basmala, the Qurʾānic emphasis on their shared referent in Q 17:110, and the Prophet’s (PBUH) strategic choice of these two names as battle slogans can be interpreted as a move toward religious-political unity, where terminological differences might have posed an obstacle. In practice, prominent grammarians such as Aʿlam al-Shantamari, Ibn Mālik, and Ibn Hishām parsed al-Raḥmān in the basmala not as an adjective (naʿt) for Allāh but as a substitute (badal).
Despite this historical, literary, and epigraphic evidence, the prevailing Islamic tradition treated al-Raḥmān as an attribute and sought to distinguish its meaning from the divine epithet al-Raḥīm. This approach extended to Qurʾān translations, from Tarjome-ye Tafsīr-e Ṭabarī (the earliest Persian translation of the Qurʾān) to the present day. Common equivalents for al-Raḥmān between the 4th/10th and 12th/18th centuries included mihrabān (kind), bakhshanda (beneficent), rūzī-dihanda (sustainer), bakhshāyanda (pardoner), bozorg-bakhshāyish (great in forgiveness), farākh-bakhshāyish (vast forgiveness), besyār-bakhshāyish (abundant in forgiveness), and payvasta-bakhshāyish (unceasing in forgiveness). Only a few translations, such as Qurʾān-e Qods, acknowledged al-Raḥmān as a proper name and thus untranslatable.
This article emphasizes the untranslatability of al-Raḥmān while also analyzing the Qurʾānic uses of al-Raḥīm. Based on etymological discussions, it proposes bakhshāyanda (merciful/forgiver/pardoner) as a Persian equivalent for al-Raḥīm, a choice with precedents in classical translations, particularly Tarjome-ye Tafsīr-e Ṭabarī. Accordingly, the suggested translation for the basmala is: “Beh nām-e Khodā-ye Raḥmān-e bakhshāyanda” (In the name of God, al-Raḥmān, the Forgiver).

کلیدواژه‌ها English

al-Raḥmān
basmala
divine names
proper noun
Persian translations of the Qurʾān
South Arabian inscriptions
  • قرآن کریم.
  • آذرنوش، آذرتاش، تاریخ ترجمه از عربی به فارسی از آغاز تا عصر صفوی، تهران، سروش، 1375ش.
  • ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم مُسنداً عن رسول الله (ص) و الصحابة و التابعین، به کوشش اسعد محمد طیب، مکّه/ ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1417.
  • ابن‌انباری، محمد بن قاسم، الزاهر فی معانی کلمات الناس، به کوشش حاتم صالح ضامن، بغداد، دار الشٶون الثقافیة العامّة، 1987م.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، التوحید، به کوشش سیدهاشم حسینی طهرانی و علی‌اکبر غفاری، قم، انتشارات جامعۀ مدرسین، 1357ش.
  • ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، به کوشش رمزی مُنیر بعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، 1987م.
  • ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، به کوشش احسان عباس، بیروت، دار صادر.
  • ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، به کوشش رضا تجدّد، تهران، 1350ش.
  • ابن‌هشام، عبدالله بن یوسف، مغنی اللبیب، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، صیدا/ بیروت، المکتبة العصریة، 1411.
  • ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، قاهره، مطبعة مصطفی البابی الحلبی و أولاده، 1355.
  • ابوالبقاء عکبری، عبدالله بن حسین، التبیان فی إعراب القرآن، بیروت، دار الفکر، 2005م.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، به کوشش محمدجعفر یاحقّی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1371ش.
  • ادیب نطنزی، حسین بن ابراهیم، المرقاة، به کوشش سیدجعفر سجادی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1346ش.
  • اسفراینی، شاهفور بن طاهر، تاج التراجم فی تفسیر القرآن للأعاجم، به کوشش نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی؛ دفتر نشر میراث مکتوب، 1375ش.
  • اعلم شنتمری، یوسف بن سلیمان، النکت فی تفسیر کتاب سیبویه، به کوشش یحیی مراد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1425.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن، 1382ش.
  • بخارائی، محمد بن محمد بن نصر، المستخلص یا جواهر القرآن، به کوشش مهدی درخشان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  • بخشی از تفسیری کهن، به کوشش محمد روشن، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1351ش.
  • بخشی از تفسیری کهن به پارسی، به کوشش سیدمرتضی آیة‌الله‌زاده شیرازی و علی رواقی، تهران، مرکز فرهنگی نشر قبله؛ دفتر نشر میراث مکتوب، 1375ش.
  • برگردانی کهن از قرآن کریم، به کوشش علی رواقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1383ش.
  • بیهقی، احمد بن حسین، شعب الإیمان، به کوشش محمد سعید زَغْلول، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1421.
  • پاکتچی، احمد، «اَزْد»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد 8، صص23-31، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1377ش.
  • پاکتچی، احمد، «رحمٰن»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد 24، صص676-687، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش.
  • تهذیب الاسماء، به کوشش علی‌اوسط ابراهیمی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1367ش.
  • تراجم الأعاجم، به کوشش مسعود قاسمی و محمود مدبّری، تهران، انتشارات اطلاعات، 1366ش.
  • ترجمۀ تفسیر طبری، به کوشش حبیب یغمائی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1339 ش.
  • «ترجمۀ سورۀ مائده»، به کوشش علی رواقی، آینۀ میراث، دورۀ جدید سال دوم، شمارۀ 24، ضمیمۀ شمارۀ اوّل، بهار 1383ش.
  • ترجمۀ قرآن ری (نسخۀ مورخ 556 هجری)، به کوشش محمدجعفر یاحقی، مشهد، مٶسسه فرهنگی شهید محمد رواقی، 1364ش.
  • ترجمۀ قرآن موزۀ پارس، به کوشش علی رواقی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1355ش.
  • تفسیر شنقشی: گزاره‌ای از بخشی از قرآن کریم، به کوشش محمدجعفر یاحقی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1355ش.
  • تفسیر عسکری، به کوشش سیدمحمدباقر موحّد ابطحی، قم، مٶسسة الإمام المهدی، 1433.
  • تفسیر قرآن پاک، به کوشش مجتبی مینوی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1348ش.
  • تفسیر قرآن کمبریج، به کوشش جلال متینی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1349ش.
  • تفسیر قمی، منسوب به علی بن ابراهیم قمی، به کوشش سیدمحمدباقر موحّد ابطحی، قم، مٶسسة الإمام المهدی،
  • ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، به کوشش ابومحمد بن عاشور و نظیر ساعدی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1422.
  • جرجانی، حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان (تفسیر گازُر)، به کوشش میرجلال‌الدین محدث ارموی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1378.
  • جرجانی، علی بن محمد، ترجمان القرآن، تدوین عادل بن علی بن عادل الحافظ، به کوشش سیدمحمد دبیرسیاقی، تهران، بنیاد قرآن، 1360ش.
  • جمال قَرشی، الصراح من الصحاح، به کوشش محمدحسین حیدریان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1397ش.
  • حُبیش تفلیسی، قانون ادب، به کوشش غلامرضا طاهر، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1351ش.
  • حُبیش تفلیسی،وجوه قرآن، به کوشش مهدی محقق، تهران، بنیاد قرآن، 1360ش.
  • حسن‌دوست، محمد، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1393ش.
  • خامه‌گر، محمد، «روی‌کردی نوین در ترجمۀ بسمله با تحلیل ساختارهای زبانی آن از دیدگاه جوادی آملی»، معارج، سال اول، شمارۀ 1، پاییز و زمستان 1394ش.
  • خطیب کرمانی، حسن، ملخّص اللغات، به کوشش سیدمحمد دبیرسیاقی و غلامحسین یوسفی، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1362ش.
  • خوانین‌زاده، محمدعلی، «جستاری معناشناختی در عَلَم بودن اسم الرحمن»، پژوهش‌نامۀ نقد آراء تفسیری، سال چهارم، شمارۀ 8، زمستان 1402ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، به کوشش محمد معین و سیدجعفر شهیدی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1377ش.
  • دهلوی، احمد بن عبدالرحیم، قرآن مجید مع تفسیر حسینی، سراوان، کتابفروشی نور.
  • راستارگویوا، و.س.، دستور زبان فارسی میانه، ترجمۀ ولی‌الله شادان، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1347ش.
  • رجائی بخارائی، احمدعلی و جوینی، عزیزاللّه، فرهنگ لغات قرآن خطّی آستان قدس رضوی شمارۀ 4 با ترجمۀ فارسی کهن، تهران، مٶسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1363ش.
  • رضایی کهنمویی، علی، «بازکاوشی در معنای دو زیبانام رحمان و الرحیم با روی‌کرد ساختارشناسی صرفی»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال پنجاه و چهارم، شمارۀ 1، بهار و تابستان 1400ش.
  • رواقی، علی، فرهنگ برابرنهادهای قرآن قدس، تهران، انتشارات دکتر محمود افشار/ انتشارات سخن، 1402ش.
  • روبن، کریستین ژولین، 1400 سال پادشاهی در عربستان پیش از اسلام، گزینش، ترجمه و تحقیق محمدعلی خوانین‌زاده، تهران، حکمت، 1401ش.
  • زجّاج، ابراهیم بن سَری، تفسیر أسماء الله الحسنیٰ، به کوشش احمد یوسف دقاق، دمشق/ بیروت، دار المأمون للتراث، 1406.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف، به کوشش محمد علیان مرزوقی، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407.
  • زمخشری، محمود بن عمر، مقدّمة الأدب، به کوشش مهدی محقق، تهران، مٶسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران- دانشگاه مک‌گیل، 1386ش.
  • زوزنی، حسین بن احمد، کتاب المصادر، به کوشش تقی بینش، تهران، نشر البرز، 1374ش.
  • سُلَمی، محمد بن حسین، حقائق التفسیر، به کوشش سید عمران، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1421.
  • سورآبادی، عتیق بن محمد، ترجمه و قصه‌های قرآن از روی نسخۀ موقوفه بر تربت شیخ جام، به کوشش یحیی مهدوی و مهدی بیانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1338ش.
  • سورآبادی، عتیق بن محمد، تفسیر سورآبادی، به کوشش سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو، 1381ش.
  • سورۀ مائده از قرآن کوفی با ترجمۀ استوار فارسی، به کوشش احمدعلی رجائی، مشهد، ادارۀ امور فرهنگی آستان قدس، 1350ش.
  • سیوطی، عبدالرحمان بی ابی‌بکر، الإتقان فی علوم القرآن، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، الهیئة المصریة العامّة للکتاب، 1975م.
  • صفی‌پوری، عبدالرحیم بن عبدالکریم، منتهی الأرب فی لغات العرب، به کوشش علیرضا حاجیان‌نژاد، تهران، انتشارات سخن، 1397ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، به کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی و سیدفضل‌الله یزدی طباطبایی، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، به کوشش دخویه، لیدن، بریل، ج3، 1885م، ج4، 1890م.
  • طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری، به کوشش محمود شاکر و احمد شاکر، قاهره، مکتبة ابن‌تیمیه.
  • عبدالباقی، محمد فٶاد، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، قاهره، دار الکتب المصریة، 1364.
  • عمادی حائری، سیدمحمد، «کهن‌ترین نسخۀ مترجَم قرآن، تحلیل متن، بررسی دستنوشت، زیبایی‌شناسی هنر قدسی»، ضمیمۀ آینۀ میراث، شمارۀ 19، 1389ش.
  • عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، تهران، اسلامیه، 1380ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420.
  • فراهی، ابونصر بن ابوبکر، نصاب الصبیان، تهران، انتشارات مجمع علمی اسلامی، 1402.
  • قاضی‌خان بدر محمد دهار، دستور الإخوان، به کوشش سعید نجفی اسداللّهی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1349ش.
  • قرآن قدس: ترجمه‌ای کهن از قرآن، به کوشش علی رواقی، تهران، انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار؛ انتشارات سخن، 1402ش.
  • قزوینی، محمد، «قدیم‌ترین کتاب در زبان فارسی حالیه»، بیست مقالۀ قزوینی، جلد 1، ص62-70، به کوشش ابراهیم پورداود، تهران، چاپ‌خانۀ شرق، 1332ش.
  • کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین، به کوشش سید ابوالحسن مرتضوی و علی‌اکبر غفاری، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه.
  • کاشانی، نورالدین، کتاب مبین، به کوشش رسول جعفریان، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزۀ علمیۀ اصفهان، 1393ش.
  • کاشفی، حسین بن علی، مواهب علیه، به کوشش سیدمحمدرضا جلالی نائینی، تهران، اقبال، 1317ش.
  • کردی نیشابوری، یعقوب، کتاب البلغة، به کوشش مجتبی مینوی و فیروز حریرچی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1355ش.
  • کرمینی، علی بن محمد، تکملة الاصناف، اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1363ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1387ش.
  • لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، به کوشش میرجلال‌الدین محدث ارموی و محمدابراهیم ارموی، تهران، علمی، 1340ش.
  • لسان التنزیل، به کوشش مهدی محقق، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1355ش.
  • متحمّد مروزی، محمد بن منصور، الدّرر فی الترجمان، به کوشش محمد سرور مولائی، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1361ش.
  • معین، محمد، اسم مصدر- حاصل مصدر، تهران، امیر کبیر، 1363ش.
  • منزوی، علینقی، فرهنگ‌نامه‌های عربی به فارسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1337ش.
  • میبدی، رشیدالدین احمد، کشف الاسرار و عدّة الابرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، امیر کبیر، 1357ش.
  • میدانی، احمد بن محمد، السامی فی الاسامی، به کوشش سیدجعفر شهیدی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1345ش.
  • میدانی، سعید بن احمد، الاسمیٰ فی الأسماء، به کوشش جعفرعلی امیدی نجف‌آبادی، تهران، اسوه، 1377ش.
  • میرحسینی، یحیی، رجبی‌پور میبدی، انسیه و صحرائی اردکانی، کمال، «تحلیلی بر ترجمه و تفسیر بسمله در کشف الاسرار میبدی»، پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 31، پاییز و زمستان 1401ش.
  • نحّاس، احمد بن محمد، إعراب القرآن، به کوشش خالد العلی، بیروت، دار المعرفة، 1429.
  • نحّاس، احمد بن محمد، معانی القرآن الکریم، به کوشش محمد علی صابونی، مکّه، جامعة أمّ القری، 1408.
  • نسفی، عمر بن محمد، تفسیر نسفی، به کوشش عزیزاللّه جوینی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1353ش.
  • نیشابوری، محمد بن محمود، تفسیر بصائر یمینی، به کوشش علی رواقی، تهران، میراث مکتوب، 1398ش.
  • هَمْدانی، حسن بن احمد، صفة جزیرة العرب، به کوشش محمد بن علی اکوع حوالی، صنعاء، مکتبة الإرشاد، 1410.
  • واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به کوشش مارسدن جونس، آکسفورد، انتشارات دانشگاه آکسفورد، 1966م.
  • Beeston, A.F.L., Ghul, M.A., Müller, W.W., Ryckmans, J., Sabaic Dictionary (English-French-Arabic), Beirut, Librairie du Liban/ Louvain-la-Neuve: Éditions Peeters, 1982.
  • Gardet, Louis, Carra de Vaux, B., "Basmala", in: The Encyclopaedia of Islam, 2nd edition, Leiden: Brill, 1960.
  • Jomier, Jacques, "The Divine Name "al-Raḥmān" in the Qurʼān" (1957), translated by Andrew Rippin, in: Rippin, Andrew, The Qurʼan, Style and Contents, Aldershot, Ashgate, 2001.
  • Kościelniak, Krzysztof, “Jewish and Christian Religious Influences on pre-Islamic Arabia on the Example of the Term RḤMNN (the Merciful)”, Orientalia Christiana Cracoviensia, vol.3, pp. 67-74, 2011.
  • Lipiński, Edward, Semitic Languages، Outline of a Comparative Grammar, Leuven, Peeters, 1997.
  • Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, 11th edition, Massachusetts, Merriam-Webster, Inc., 2009.
  • Robin, Christian Julien, "Yemen", in: McAuliffe, Jane Dammen, Encyclopaedia of the Qurʼān, Leiden/ Boston, Brill, 2006.
  • Sinai, Nicolai, Key Terms of the Qurʼan: A Critical Dictionary, Princeton/ Oxford, Princeton University Press, 2023.
  • Weninger, Stefan, Khan, Geoffrey, Streck, Michael, Watson, Janet, The Semitic Languages: An International Handbook, Berlin/ Boston: De Gruyter, 2011.

  • تاریخ دریافت 04 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 03 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 03 دی 1403