پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

برهم‌کنش تاریخی آواشناسی و تفسیر قرآن: پژوهش موردیِ مریم/ 19

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران/کرج، ایران
2 مؤسسه الهیات اسلامی، دانشگاه هومبلت برلین، آلمان
چکیده
بخش عمده‌ای از اختلاف قرائات قرآن، که غالباً ذیل اصول قرائات تعریف می‌شوند، صرفاً جنبۀ آوایی دارند. با این حال، گاه ادای واژه‌ای به گونه‌ای است که با کلمه‌ای متفاوت از نظر دستوری همسان می‌شود. در این موارد، اختلاف قرائات از پدیده‌ای صرفاً آوایی فراتر رفته، در تحلیل دستوری و به‌تبع آن برداشت تفسیری از آیات انعکاس می‌یابد. در این مقاله، کلمۀ لاهب در مریم/ 19 به عنوان نمونه بررسی می‌شود که در خوانش آن اختلاف آوایی، دستوری و تفسیری درهم‌تنیده ‌است. در خوانش این واژه با همزه (سازگار با نگارش به صورت لاهب) فعل به صیغۀ متکلم وحده است، حال‌آنکه خوانش آن با یاء (سازگار با نگارش به صورت لیهب) با فعل به صیغۀ مفرد مذکر غائب همسان می‌شود. مسئلۀ پژوهش این است که اختلاف خوانش در این کلمه برآمده از اختلاف آوایی همزه بوده که به تفاوت در صیغۀ فعل از متکلم  به غائب تعبیر شده و نهایتاً به تفسیری متفاوت از آیه انجامیده، یا اینکه مفسران متقدم برای حل معضلی تفسیری به خوانشی از آیه تمسک جسته‌اند که ازقضا با مسئلۀ اختلاف آوایی همزه هم‌پوشانی یافته است. پژوهش نشان می‌دهد که دو قرائت مختلف در این آیه با هم تلفیق شده‌اند: یکی فعل متکلم وحده با ابدال همزه به یاء، چنان‌که به روایت ورش از نافع مدنی نقل شده، و دیگری فعل مفرد مذکر غائب، که به ابوعمرو بصری منسوب است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Historical Interplay of Phonetics and Interpretation of the Qurʾān: A Case Study of Q 19:19

نویسندگان English

Mohammad Ali Khavanin Zadeh 1
Ali Aghaei 2
1 Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran/Karaj, Iran
2 Berlin Institute for Islamic Theology, Humboldt-Universität zu Berlin, Germany
چکیده English

This paper investigates the reciprocal influence between the variant readings of the Arabic letter hamza in the word li-ʾahaba (Q. 19) and the interpretation of the verse. The central research question is whether the variant readings stem from a purely phonetic phenomenon—namely, the lightening or substitution of hamza—which subsequently led to a shift in verb conjugation (from the first-person singular to the third-person singular) and thus a different exegetical understanding, or whether the primary difference is exegetical, prompting the adoption of the variant reading to resolve a theological challenge.
The study applies a comparative analysis of Qurʾānic variant readings sources (including works by Ibn Muǧāhid, Abū ʿAlī al-Farisī, ad-Dānī, Ibn Ḫālawayh, aš-Šāṭibī, Abū Šāma, and others), classical exegetical literature (such as those by Muqātil b. Sulaymān, al-Farrāʾ, aṭ-Ṭabarī, az-Zaǧǧāǧ, and an-Naḥḥās), and evidence from early Qurʾānic manuscripts. Beyond theoretical analysis, attention is paid to orthographic representations in early Qurʾānic manuscripts in order to assess whether phonetic or exegetical variation is reflected in the written transmission of the text of the Qurʾān. The phonological rule concerning the lightening of an open hamza preceded by a kasra —as described by Sībawayh and later grammarians— serves as the analatical basis for this investigation.
The findings reveal that two distinct readings of li-yahaba must be differentiated:

a first-person singular form with phonological lightening of hamza into yāʾ, transmited by Warš from Nāfiʿ al-Madanī, which represents a purely phonetic variant in line with the “reading principles” (ʾuṣūl al-qirāʾāt);
a third-person masculine singular form, attributed to Abū ʿAmr al-Baṣrī, which involves a grammatical and semantic shift, and should be categorized under “specific variants” (farš al-ḥurūf).

Contrary to the opinion of aṭ-Ṭabarī and Abū ʿUbayd, who rejected Abū ʿAmr’s reading on the basis of orthographic irregularity, later scholars such as Ibn Ḫālawayh and Abū Šāma argued for its compatibility with the ʿUṯmānic rasm by appealing to the rule of hamza lightening.
Codicological evidence suggests that in several early Qurʾānic manuscripts —including the lower layer of the Ṣanʿāʾ palimpsest and some Ḥijāzī codices— the word is written with yāʾ (or a denticle) potentially reflecting the reading with yāʾ and indicating that this variant reading may not have arisen solely through oral exegetical speculation, but also had roots in written transmission.
Exegetically, two interpretive frameworks emerge:
1) Gabriel is the agent of divine bestowal, justifying the first-person verb form;
2) God is the direct actor, which suits the third-person verb form.
Ultimately, the study concludes that the variant reading li-yahaba result from the convergence of two layers of variation: a phonetic process involving hamza lightening, and an exegetical shift driven by theological concerns. In other words, the key challenge in analyzing this variation lies in the intersection of phonetic and exegetical dimensions. While the Warš reading from Nāfiʿ remains within the bounds of phonological rules and ʾuṣūl al-qirāʾāt, Abū ʿAmr reading reflects a grammatical transformation and consequent semantic change, aligning with the category of farš al-ḥurūf.

کلیدواژه‌ها English

Variant readings of the Qurʾān
Interpretation of the Qurʾān
Phonetics
Grammar
Annunciation of Jesus’ birth to Mary
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز:
  • دست‌نوشت 01-27.1، دارالمخطوطات صنعاء.
  • دست‌نوشت Arabe 341 (a)، کتاب‌خانۀ ملی فرانسه (پاریس).
  • دست‌نوشت Arabe 356 (a)، کتاب‌خانۀ ملی فرانسه (پاریس).
  • دست‌نوشت Arabe 358 (f)، کتاب‌خانۀ ملی فرانسه (پاریس).
  • دست‌نوشت Ma VI 165، کتاب‌خانۀ دانشگاه توبینگن.
  • دست‌نوشت Marcel 19، کتاب‌خانۀ ملی روسیه (سن‌پترزبورگ).
  • دست‌نوشت Ms. or. oct. 1819، کتاب‌خانۀ ایالتی برلین.
  • دست‌نوشت Or. 2165، کتاب‌خانۀ بریتانیا (لندن).
  • دست‌نوشت R 119، موزۀ ملی هنر اسلامی رقادة (تونس).
  • دست‌نوشت Saray Medina 1a ، موزۀ کاخ توپقاپی (استانبول).
  • دست‌نوشت Wetzstein II 1913، کتاب‌خانۀ ایالتی برلین.
  • دست‌نوشت شمارۀ 4251، موزۀ ملی ایران (تهران).
  • دست‌نوشت [بدون شناسه]، کتاب‌خانۀ شخصی شریف عبدالرحمان بن زیدان در مِکناس (مراکش).
  • ابن‌أبی‌داود سجستانی، سلیمان بن أشعث، المصاحف، به کوشش آرتور جفری، لایدن، بریل، 1937م.
  • ابن‌باذش، أحمد بن علی،‌ کتاب الإقناع فی القراءات السبع، به کوشش عبد المجید قطامش، دمشق، دارالفکر، 1403ق.
  • ابن‌جزری، محمد بن محمد، النشر فی القراءات العشر، به کوشش علی محمد ضباع، بیروت،: دارالکتب العلمیه.
  • ابن‌خالویه، حسین بن أحمد، إعراب القراءات السبع وعللها، به کوشش عبدالرحمان بن سلیمان عثیمین، قاهره، مکتبة الخانجی. 1413ق.
  • ابن‌خالویه، حسین بن أحمد، مختصر فی شواذ القرآن من کتاب البدیع، به کوشش گوتهلف برگشترسر، قاهره، مکتبة المتنبی، 1934م؟.
  • ابن‌عطیه، عبد‌الحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار ابن‌حزم، 1423ق؟.
  • ابن‌مجاهد، أحمد بن موسى، السبعه، نسخۀ شمارۀ 69، استانبول، کتاب‌خانۀ فاتح، وقف ابراهیم افندی.
  • ابن‌مجاهد، أحمد بن موسى، کتاب السبعة فی القراءات، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، دارالمعارف بمصر، 1972م.
  • ابن‌مجاهد، أحمد بن موسى، کتاب السبعة فی القراءات، به کوشش جمال الدین محمد شرف، طنطا، دارالصحابة للتراث، 1428ق.
  • ابن‌نجاح، سلیمان، مختصر التبیین لهجاء التنزیل، به کوشش أحمد بن أحمد بن معمر شرشال، مدینه، مجمّع الملک فهد، 1421ق.
  • أبو شامة دمشقی، عبدالرحمان بن إسماعیل، إبراز المعانی من حرز الأمانی، به کوشش إبراهیم عطوة عوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1402ق.
  • أبو علی فارسی، حسن بن عبد الغفار، الحجة للقراء السبعه، به کوشش بدر الدین قهوجی و بشیر جُوَیجاتی، بیروت و دمشق، دارالمأمون للتراث، 1413ق.
  • أبو علی فارسی، حسن بن عبد الغفار، الحجة للقراء السبعه، نسخۀ شمارۀ 6/3، استانبول، کتاب‌خانۀ مراد ملا.
  • أزهری، محمد بن أحمد، معانی القراءات، به کوشش عید مصطفى درویش و عوض بن حمد قوزی، ریاض، مرکز البحوث فی کلیة الآداب، جامعة الملک سعود، 1412ق.
  • خراز، محمد بن إبراهیم، منظومة مورد الظمآن فی رسم أحرف القرآن ومتن الذیل فی الضبط، به کوشش أشرف محمد فؤاد طلعت، اسماعیلیه، مکتبة الإمام البخاری، 1427ق.
  • خطیب، عبد اللطیف، معجم القراءات، دمشق، دار سعد الدین،‌1422ق.
  • دانی، ابوعمرو عثمان بن سعید، التیسیر فی القراءات السبع، به کوشش اوتو پرتسل، بیروت، دارالکتاب العربی، 1404ق.
  • دانی، ابوعمرو عثمان بن سعید، جامع البیان فی القراءات السبع المشهوره، به کوشش محمد صدوق جزائری، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
  • دانی، ابوعمرو عثمان بن سعید، المقنع فی معرفة مرسوم مصاحف أهل الأمصار، به کوشش نورة بنت حسن بن فهد الحمیّد، ریاض، دارالتدمریه، 1431ق.
  • رازی، فخر الدین محمد بن عمر، التفسیر الکبیر ، بیروت، دارالفکر، 1401ق.
  • راغب إصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش محمد خلیل عیتانی، بیروت، دارالمعرفه، 1420ق.
  • زجاج، إبراهیم بن سری، معانی القرآن وإعرابه، به کوشش عبد الجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتب، 1408ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، به کوشش خلیل مأمون شیحا، بیروت، دارالمعرفه،‌1430ق.
  • سیبویه، عمرو بن عثمان، الکتاب، به کوشش عبد السلام محمد هارون، قاهره، مکتبة الخانجی، 1375ق.
  • شاطبی، قاسم بن فیرّه، منظومةعقیلة أتراب القصائد فی أسنى المقاصد فی علم رسم المصاحف، به کوشش أیمن رشدی سوید، جده، دار نور المکتبات، 1422ق.
  • شاطبی، قاسم بن فیرّه، متن الشاطبیة المسمى حرز الأمانی ووجه التهانی، به کوشش محمد تمیم زعبی، مدینه، دارالغوثانی، 1431 ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، به کوشش أحمد حبیب قصیر عاملی، نجف، المطبعة العلمیه، 1376-1383ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، به کوشش عبد الله بن عبد المحسن ترکی، قاهره، دار هجر، 1422ق.
  • عکبری، عبد الله بن حسین، التبیان فی إعراب القرآن، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1396ق.
  • فراء، یحیى بن زیاد، معانی القرآن، به کوشش أحمد یوسف نجاتی و محمد علی نجار، قاهره، دارالکتب المصریه، 1374ق.
  • ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنه، به کوشش مجدی باسلّوم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
  • مارغنی، إبراهیم بن أحمد، دلیل الحیران على مورد الظمآن، به کوشش عبد العزیز بن فاضل عنزی، کویت، مشرف مرکز القراءات القرآنیه، ‌1432ق.
  • مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، به کوشش عبد الله محمود شحاته، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1423ق.
  • مکی بن أبی‌طالب، الکشف عن وجوه القراءات السبع وعللها وحججها، به کوشش محیی الدین رمضان، بیروت، مؤسسة الرساله، 1404ق.
  • مکی بن أبی‌طالب، الهدایة إلى بلوغ النهایه، به کوشش شاهد بوشیخی، شارجه، جامعة الشارقه، 1429ق.
  • ملا علی قاری، الهبات السنیة العلیة على أبیات الشاطبیة الرائیه، به کوشش عبدالرحمان بن عبد العزیز السدیس، مکه مکرمه، دار طیبة الخضراء، 1439ق.
  • منتجب همذانی، الکتاب الفرید فی إعراب القرآن المجید، به کوشش محمد نظام الدین فتیح، مدینه منوره، دارالزمان للنشر والتوزیع، 1427ق.
  • نحاس، أحمد بن محمد، إعراب القرآن، به کوشش خالد علی، بیروت، دارالمعرفه، 1429ق.
  • نحاس، أحمد بن محمد، معانی القرآن الکریم، به کوشش محمد علی صابونی، مکه، جامعة أم القرى، 1410ق.
  • نشوان حمیری، شمس العلوم ودواء کلام العرب من الکلوم، به کوشش حسین بن عبد الله عمری، مطهر بن علی إریانی و یوسف محمد عبد الله، بیروت، دارالفکر المعاصر، 1420ق.
  • Aghaei, Ali (ed.), Irankoran, Digital Catalogue and Edition of Qurʾān Manuscripts in Collections of Iran, irankoran.ir, 2017-.
  • Aghaei, Ali and Marx, Michael Josef, “Carbon Dating of Seven Parchment Qurʾān Manuscripts and One Syriac Bible of the National Museum of Iran.” Journal of Iran National Museum 2/1, 2021.
  • Anthony, Sean W., “The Virgin Annunciate in the Meccan Qurʾan: Q. Maryam 19:19 in Context.” Journal of Near Eastern Studies 81/2, 2022.
  • Cellard, Eléonore, “The Ṣanʿāʾ Palimpsest: Materializing the Codices,” Journal of Near Eastern Studies 80/1, 2021.
  • Déroche, François, Catalogue des manuscrits arabes. 2e partie, Manuscrits musulmans v1(i): Les manuscrits du Coran, aux origines de la calligraphie coranique, Paris, Bibliothèque nationale, 1983.
  • Déroche, François, The Abbasid Tradition: Qur ̓ans of the 8th to 10th Centuries, London, Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, 1992.
  • Hartwig, Dirk und Neuwirth, Angelika, Chronologisch-literaturwissenschaftlicher Kommentar zum Koran, published by Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, with collaboration of Ali Aghaei und Tolou Khademalsharieh, 2007-, corpuscoranicum.de/en/verse-navigator/sura/19/verse/19/commentary#textkritik, accessed at 31.10.2024.
  • Marx, Michael Josef (ed.), Manuscripta Coranica, published by Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften-, corpuscoranicum.de, 2007-.
  • Marx, Michael Josef and Jocham, Tobias J., “Radiocarbon (14C) Dating of Qurʾān Manuscripts.” A. Kaplony and M. Marx (eds), Qurʾān Quotations Preserved on Papyrus Documents, 7th-10th Centuries, pp. 188-221, Leiden and Boston, Brill, 2019.
  • Neuwirth, Angelika, Der Koran - Band 2/1: Frühmittelmekkanische Suren. Das neue Gottesvolk: ‚Biblisierung‘ des altarabischen Weltbildes, Berlin, Verlag der Weltreligionen, 2017.
  • Sadeghi, Behnam and Bergmann, Uwe, “The Codex of a Companion of the Prophet and the Qurʾān of the Prophet.” Arabica 57/4, 2010.

ـ              Sadeghi, Behnam and Goudarzi, Mohsen, “Ṣanʿāʾ 1 and the Origins of the Qurʾān.” Der Islam 87, 2012.

  • Sezgin, Fuat, Geschichte des arabischen Schrifttums. Band I: Qurʾānwissenschaften, Hadit, Geschichte, Fiqh, Dogmatik, Mystik bis ca. 430 H. Leiden, E. J. Brill, 1967.
  • Sidky, Hythem, “On the Regionality of Qurʾānic Codices.” Journal of the International Qur'anic Studies Association 5, 2020.
  • van Putten, Marijn, “‘The Grace of God’ as Evidence for a Written Uthmanic Archetype: The Importance of Shared Orthographic Idiosyncrasies.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies 82/2, 2019.

  • تاریخ دریافت 15 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 07 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 29 آذر 1403