نقد مبانی تفسیر نمونه در رویارویی با علوم تجربی جدید

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسندگان

1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

چکیده

از مهم‌‌ترین مباحث در کلام اسلامی در سده‌‌های اخیر رابطۀ علم و دین است. این بحث در حالی وارد جهان اسلام شد که مدت‌‌ها پیش‌‌تر متکلمان مسیحی در غرب نتوانسته بودند پاسخ‌‌های درخوری به پرسش‌‌های غامض مطرح‌شده در این حوزه بدهند. متکلمان مسلمان در سده‌‌های اخیر هریک بر اساس مبانی‌ مختلف رویکرد‌های متفاوتی دربارۀ آن اتخاذ کردند. این بحث به دیگر حوزه‌‌های معارف اسلامی نیز کشیده شد و خاصه تفاسیر قرآن کریم را متأثر کرد. از میان مفسران مسلمان معاصر، مکارم شیرازی نیز در کتاب‌‌های مختلف خود از جمله تفسیر نمونه به همین بحث توجه کرده‌، مبانی تفسیری خود در رویارویی با علوم تجربی جدید بیان داشته، و در تفسیر آیات مرتبط با این موضوع سعی در جمع مفاهیم آیات و علوم تجربی نموده است. در این مطالعه کوشش خواهد شد مبانی وی در رویارویی با علوم تجربی جدید توصیف و تحلیل شود. بنا ست از این فرضیه دفاع شود که اولاً با توجه به تفاوت مبانی زبان علم و زبان دین اصل تطبیق این دو با هم، چنان‌که مکارم نموده، محل اشکال است؛ ثانیاً، می‌توان با توجه به تأثیر مسائل متافیزیکی بر علم از واقعی بودن این تعارض مبنایی پرده برداشت؛ تعارضی که جمع عرفی و منطقی هم از حل آن ناتوان است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Foundations of Tafsīr Nemūne in Interaction with Modern Experimental Sciences

نویسندگان [English]

  • Hasan Zarnooshe Farahani 1
  • Saber Khalili 2
1 Assistant Professor in Theology and Islamic Studies, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
2 Master in Qurʾān and Hadith Sciences, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

One of the most important topics in Islamic theology in recent centuries is the relationship between science and religion. This discussion entered the Islamic world while Christian theologians in the West had not been able to give satisfactory answers to the mysterious questions raised in this field long ago. In recent centuries, Muslim theologians each adopted different approaches about it based on different foundations. This debate was extended to other fields of Islamic knowledge and especially affected the interpretations of the Holy Qurʾān. Among the contemporary Muslim commentators, Makarem Shirazi has also paid attention to this issue in his various books, including Tafsīr Nemūne, and has expressed his interpretive foundations in confronting the modern empirical sciences, and in the interpretation of verses related to this topic he has tried to combine between the concepts of verses and scientific propositions. In this study, an attempt will be made to describe and analyze his foundations in confronting new experimental sciences. It is aimed to defend this hypothesis that, firstly, due to the difference in the basics of the language of science and the language of revelation, matching them together as Makaram has done is questionable; Secondly, considering the impact of metaphysical issues on science, it is possible to uncover the reality of this fundamental conflict; A conflict that common sense and logic are incapable of solving.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Makarem Shirazi
  • Tafsīr Nemūne
  • Modern Experimental Science
  • Scientific Interpretation of thw Qurʾān
  • قرآن کریم.
  • استیس، والترترنس، دین و نگرش نوین، ترجمۀ احمدرضا جلیلی، تهران، حکمت، 1390ش.
  • اقبال، مظفر، شکل‌گیری علوم اسلامی، ترجمۀ محمدرضا قائمی‌نیک و دیگران، تهران، ترجمان علوم انسانی، 1394ش.
  • باربور، ایان، علم و دین، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران، نشر دانشگاهی، 1397ش.
  • باقری، خسرو، هویت علم دینی: نگاهی معرفت شناختی به نسبت دین با علوم انسانی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1387ش.
  • بستان، حسین، گامی به سوی علم دینی (1): ساختار علم تجربی و امکان علم دینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1384ش.
  • پوپر،کارل، حدس‌‌ها و ابطال‌ها، ترجمۀ رحمت الله جباری، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1392ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، صورت و سیرت انسان در قرآن، قم، نشر اسراء، 1381ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، منزلت عقل در هندسۀ معرفت دینی، قم، نشر اسراء، 1387ش.
  • حسنی، سیدحمیدرضا و دیگران، علم دینی: دیدگاه‌‌ها و ملاحظات، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387ش.
  • خاکی قراملکی، محمدرضا، تحلیل هویت علم دینی و علم مدرن، قم، کتاب فردا، 1391ش.
  • خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، قم، مرکز مطالعات و پژوهش‌‌های حوزۀ علمیۀ قم، 1379ش.
  • ذهبی، محمد حسین، التفسیر و المفسرون، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1396ق.
  • راسل، برتراند، علم و مذهب، ترجمۀ رضا مشایخی، تهران، کتابفروشی دهخدا.
  • رضایی اصفهانی، محمد علی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، قم، اسوه، 1375ش.
  • رضایی اصفهانی، محمد علی، پژوهشى در اعجاز علمى قـرآن، رشـت، کتـاب مبین، 1381ش.
  • سبزواری، هادی بن مهدی، شرح المنظومه، تهران، دارالعلم.
  • سوزنچی، حسین، «جایگاه روش در علم: تاملی انتقادی در باب ماهیت علم در فرهنگ جدید»، راهبرد فرهنگ، شمارۀ 4، زمستان 1387ش.
  • شاطبی، ابراهیم بن موسی، الموافقات، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1422ق.
  • صافی گلپایگانی، لطف الله، به سوی آفریدگار، قم، انتشارات دلیل ما، 1387ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، 1390ق.
  • طباطبایی، سید محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم، صدرا، 1362ش.
  • طنطاوی جوهری، محمد، الجواهر ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1412ق.
  • عباس‌نژاد، محسن، پیشرفت علم، مشهد، بنیاد پژوهش‌‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، 1388ش.
  • قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1354ش.
  • کیوپیت، دان، دریای ایمان، ترجمۀ حسن کامشاد، تهران، طرح نو، 1378ش.
  • گلشنی، مهدی، از علم سکولار تا علم دینی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1377ش.
  • لیدیمن، جیمز، فلسفۀ علم، ترجمۀ حسین کرمی، تهران، انتشارات حکمت، 1393ش.
  • مشکی، مهدی، درآمدی بر مبانی و فرآیند شکل‌گیری مدرنیته، قم، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1388ش.
  • مشکینی اردبیلی، علی، تکامل در قرآن، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، قم، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1384ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، خداشناسی، کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1386ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعۀ آثار، تهران، صدرا، 1385ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر به رأی و هرج و مرج ادبی، تهران، مؤسسۀ مطبوعاتی هدف، 1367ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، 1374ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، اسلامیه، 1386ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، مجموعۀ سخن‌رانی‌‌های سومین کنفرانس دارالقرآن الکریم، قم، دارالقرآن الکریم.
  • میر باقری، سید محسن، معاد، قم، انتشارات قدس، 1395ش.