پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

سطوح فهم در تفسیر قرآن کریم: مطالعۀ موردی تفسیر متهمان به غلو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، پردیس فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 استادیار گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
از جملۀ جریان‌های فکری جهان اسلام که تفسیری از قرآن ارائه کرده‌اند و میراث تفسیری ایشان برجای مانده است متهمان به غلو اند. مراد از متهمان به غلو کسانی هستند که در منابع رجالی متقدم شیعه متهم به غلو در باور‌ها و اباحی‌گری در عمل شده‌اند. اینان فعالیت‌های متنوعی داشتند و ازجمله، در زمینه‌های مختلف علمی عصر خود هم‌چون تفسیر نیز فعالیت می‌کردند و در این عرصه حضوری مؤثر داشتند. کتبی در تفسیر به ایشان نسبت داده شده، و روایات تفسیری بسیاری هم از ایشان نقل شده است. علاوه‌براین ایشان پایه‌گذار نوعی از تفسیر تحت عنوان تفسیر باطن اند. کتب تفسیری ایشان بر جای نمانده است؛ اما روایات تفسیری متعددی در منابع روایی از ایشان گزارش شده است. گونۀ خاص تفسیر باطن که تنها توسط ایشان نوشته شده است، کثرت روایات تفسیری متهمان به غلو در منابع تفسیری شیعه، اعتقادات و نگاه خاص آن‌‌ها به دین که در دیدگاه‌های تفسیری ایشان هم بازتابیده است شناخت مبانی، منابع و روش تفسیری ایشان را ضروری می‌کند. موضوع مطالعه پیش رو استخراج منابع تفسیری متهمان به غلو است. در راستای این هدف ابتدا با استفاده از مباحث ترجمه‌شناسی و اصول تفسیر به تبیین جایگاه فهم در تفسیر می‌پردازیم. سپس میراثِ تفسیری متهمانِ به غلو را بررسی می‌کنیم تا بدانیم سطوح مختلف در تفسیر ایشان کدام است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Levels of Understanding in the Interpretation of the Qurʾān - The Interpretation of those accused of al-Ghuluww: a Case Study

نویسندگان English

Mahdi Faramarzi Palangar 1
Abbas Osku'ian 2
1 PhD in Qurʾān and Ḥadith Sciences, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Theology, Payām-e Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

Among the movements of thought in the Islamic world that have presented an interpretation of the Qurʾān and their legacy of interpretation has remained there are those accused of exaggeration (al-Ghuluww). This term refers to those who are accused of exaggeration in beliefs and refusing religious rituals in the old Shiʿa religious sources. They had various activities and among other things they were active in various fields of Islamic knowledge in their era, such as interpretation of Qurʾān, and they had an effective presence in this field. A book of interpretation has been attributed to them, and many exegerical narrations of Shīʿa Imāms have been narrated by them. In addition, they are the founder of a type of interpretation called Tafsīr Bāṭin. Their commentary books are not left behind. However, many interpretive narrations have been reported from them in narrative sources. The special type of Tafsīr Bāṭin that was written only by them, the multitude of exegetical narratives of those accused of exaggeration in Shiʿa exegetical sources, their beliefs and special view of religion which is also reflected in their exegetical narrations make it necessary to know their foundations, sources and method of exegesis. The topic of the upcoming study is extracting the interpretive sources of them. In order to realize this goal, we will first explain the place of understanding in interpretation by using the topics of Translation Studies and the principles of interpretation, then we examine the interpretive legacy of those accused of exaggeration in order to know what are the different levels of understanding in their interpretation.

کلیدواژه‌ها English

Al-Ghulāt
Tafsīr Bāṭin
Levels of Understanding
Belief-Oriented Understanding
Context-oriented Understanding
Text-oriented understanding
  • قرآن کریم.
  • آراتو، اندرو، تفکر نوکانتی: حلقۀ مفقودۀ نظریۀ انتقادی، ترجمۀ امید مهرگان، با ویرایش و مقدمۀ‌ مراد فرهاد پور، تهران، گام نو، 1385ش.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، داوری، 1385ش‏.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، ‏ التوحید، به کوششِ هاشم حسینی، قم‏، جامعۀ مدرسین، 1398ق.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی،‏ معانی الأخبار، به کوششِ علی‌اکبر غفاری، قم، جامعۀ مدرسین، 1403ق.
  • ابن‌داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، 1342ش.
  • ابن‌غضائری، احمد بن حسین، الرجال، به کوششِ محمدرضا جلالی، قم، دارالحدیث، 1422ق.
  • استرآبادی، علی‏ بن عبدالعالی، تأویل الآیات الظاهره، به کوششِ حسین ‏استادولی، قم‏، جامعۀ مدرسین، 1409ق.
  • اشعری، سعد بن عبد الله، المقالات و الفرق، به کوششِ محمدجواد مشکور، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1360ش.
  • باختری ابراهیم سرایی، هاجر، مبانی و روش تفسیر تاویلی در مکتب اهل بیت (ع)، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، 1392ش.
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان، قم، بعثت، 1374 ش‏.
  • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ‏ به کوششِ جلال‌الدین ‏حسینی، تهران، اسلامیه، 1371ق.
  • بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفَرق بین الفِرق، به کوششِ ابراهیم رمضان، بیروت، دارالمعرفه، 1415ق.
  • پالمر، ریچارد، علم هرمنوتیک، ترجمۀ سعید حنایی کاشانی، تهران، هرمس، 1382ش.
  • پاکتچی، احمد، روال‌های کشف روش تفسیری، متن پیاده‌شدۀ سلسلۀ جلسات سخن‌رانی در دانشگاه امام صادق (ع) در سال 1392ش، ویراستۀ یحیی میرحسینی، منتشرنشده.
  • پاکتچی، احمد، «تفسیر»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 15، به کوششِ کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1385ش.
  • پاکتچی، احمد، «سطوح فهم متن و مقولۀ فقه‌الحدیث با تکیۀ کاربردی بر سطح زبان»، رویکردهای نوین در حدیث پژوهی شیعه، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، 1397ش.
  • حلی، حسن بن سلیمان، مختصر البصائر، به کوشش مشتاق مظفر، ‏ قم‏، جامعۀ مدرسین، 1421ق.
  • حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین‏، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
  • دیاری بیدگلی، محمدتقی، «ردّ پای غالیان در روایات تفسیری»، پژوهش دینی، شمارۀ نوزدهم، پاییز و زمستان 1388ش.
  • دیاری بیدگلی، محمدتقی، آسیب‌شناسی روایات تفسیری، تهران، سمت، 1390ش.
  • زارع شیبانی، کوروش، بررسی روایات تفسیری متهمان به غلو، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، 1385ش.
  • سند، محمد، الغلو والفرق الباطنیه، قم، باقیات، 1389ش.
  • شاکر، محمدکاظم، روش‌های تأویل قرآن، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، 1376ش.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، به کوششِ محمد سید کیلانی، بیروت، دارالمعرفه.
  • صفار، محمد بن حسن‏، بصائر الدرجات، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، 1404ق.‏
  • صفری فروشانی، نعمت الله، غالیان: کاوشی در جریان‌‌ها و برآیندها، مشهد، آستان قدس رضوی، 1378ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفه، 1412ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الرجال، به کوشش جواد قیومی، قم، جامعۀ مدرسین، 1415ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، به کوشش جواد قیومی، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
  • عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، علمی، 1380ق.
  • فرات کوفی، التفسیر‏، به کوششِ محمدکاظم، تهران‏، وزارت ارشاد اسلامی، 1410ق‏.
  • فرامرزی پلنگر، مهدی، مبانی و روش‌های تفسیری متهمان به غلو تا پایان غیبت صغری، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تهران (پردیس فارابی)، 1401ش.
  • قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، قم، دارالکتاب، 1404ق.
  • کشی، محمد بن عمر، معرفة الرجال، اختیار شیخ طوسی، به کوشش مهدی رجائی، قم، آل‌البیت، 1404ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، به کوششِ علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، 1407ق.
  • گرامی، سیدمحمدهادی، «گرایش‌های تفسیری شیعه در عصر امام باقر (ع): پی‌جویی دو گفتمان «ظاهر/ باطن» و «تنزیل/ تأویل»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارۀ 9، بهار 1398ش.
  • گرامی، سیدمحمدهادی، «نسبت دو گفتمان تفسیری شیعی در اواسط سدۀ دوم هجری: طیف مفضل و غالیان رادیکال»، مطالعات تاریخ اسلام، شمارۀ 49، تابستان 1400ش.
  • مجتهد شبستری، محمد، هرمنوتیک کتاب و سنت، تهران، طرح نو، 1381ش.
  • مسعودی، عبدالهادی، وضع و نقد حدیث، تهران، سمت، 1389ش.
  • مسعودی، عبدالهادی، تفسیر روایی جامع: آسیب‌شناسی، قم، دارالحدیث، 1395ش.
  • فرامرزی پلنگر، مهدی و دیگران، «بازکاوی رویکرد بازتابیده در روایات تفسیری متهمان به غلو بر پایۀ روش تحلیل ونزبرو»، پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، سال یازدهم، شماره 1، دی‌ماه 1401ش.
  • میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار، تهران، امیرکبیر، 1371ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، الرجال، قم، جامعۀ مدرسین، 1416ق.
  • نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، منشورات الرضا، 1433ق.
  • Osimo, Bruno, Translation Course, Logos website[1], retreived at March 10, 2022.
  • Vermeer, Hans J., “Skopos and Commission in Translational Action”, The Translation Studies Reader, Abingdon, Routledge, 2000.
  • Rasool, Shahid, What is Hermeneutics, Aligarh, Aligarh Muslim University, 2018.

 

[1]. http://courses.logos.it/EN/index.html.

  • تاریخ دریافت 25 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 23 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 25 اسفند 1401