پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

نسبتِ مشیت و سنت الهی با سرنوشت و مسئولیت انسان: بازخوانی تفاسیر امامیه، اشاعره و معتزله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، واحد علوم وتحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار بازنشستۀ گروه علوم قرآن وحدیث، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.557288.1358
چکیده
تبیین هندسۀ تعامل تکوینی و تشریعی باری‌تعالی با انسان از مباحث بنیادینِ چالش‌برانگیز در تفاسیر فریقین ‌است. دو مفهوم مشیت الهی و سنت‌های حاکم بر هستی از کلیدی‌ترین مفاهیم در توضیح نحوۀ این تعامل به شمارمی‌روند. شناخت نسبت میان آن‌ها، چگونگی فاعلیت حق‌تعالی و حدود نقش‌آفرینی انسان را آشکارمی‌سازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-‌تحلیلی، با تکیه بر تفاسیر طراز اول امامیه و اهل‌سنت (اعم از اشاعره و معتزله)، به بازخوانی و نسبت‌سنجی میان این دو مفهوم پرداخته‌است. تاریخچه به وجود آمدن این بحث، هم‌چنین معنا و چیستی این دو متغیّر در این جستار ذکرشده، تا شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها مشخص‌شود. یافته‌های تحقیق نشان‌می‌دهد برخلاف تصوّر بدوی که امکان تعارض میان فرآیندِ تخلّف‌ناپذیر سنت‌ها و مطلق‌بودن مشیت الهی را نشان می‌دهد، رابطۀ این دو در دیدگاه معرفتی فریقین، رابطه‌ای طولی و مکملی است؛ بدین معنا که سنت‌های الهی، مجاریِ نظام‌مند و قانون‌مدارِ جریانِ مشیت در عالم خلق هستند. همچنین، این نظام‌مندی و بازخورد تکوینیِ اعمال انسان در قالب سنت‌ها، بستری برای تبیین عادلانۀ پاداش و کیفر، بدون آسیب به ساحت مشیت مطلقه را فراهم‌می‌آورد. از دیگر یافته‌ها در این پژوهش این‎که برخی مفسران معتقد اند مشیت خدا بر سنت‌ها تأثیرگذاراست. آنان سنت‌ها را پی‌رو و قرین با مشیت و برخی دیگر آن‌ها را نشانه‌ای از مشیت خداوندمی‌دانند. مفسرینی نیز این دو را به یک مفهوم‌‌گرفته‌اند. نتیجه این‌که ایشان با روی‌کردهای متفاوت معتقد اند مشیت در کلّ هستی برای تحقّق سنت‌ها جریان‌دارد. آنان بر اهمیّت این دو در فهم دین و عمل به احکام تأکیددارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Divine Will, Divine Sunnah, and Human Destiny in Imami, Ashʿarī, and Muʿtazilī Exegeses

نویسندگان English

Aʿzam Javaheri 1
Mojgan Sarshar 1
Sayed Mohsen Mirbagheri 2
1 Ph.D. student of Quranic and Hadith Sciences, Department of Qur'anic and Hadith Sciences, SRC, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Retired Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study examines the conceptual and functional relationship between al-mashīyyat al-ilāhiyyah (divine will) and al-Sunnah al-ilāhiyya (divine sunnah) in major Imami, Ashʿarī, and Muʿtazilī Quranic commentaries. Although both terms appear frequently in the Qurʾan and share an initial semantic proximity, classical and modern exegetes have often treated them separately, leaving their precise interrelation insufficiently clarified. Through a descriptive–analytic reading of selected verses and leading tafsīr works, the article argues that the apparent tension between the absoluteness of divine will and the fixed, non derogable nature of divine sunnahs is resolved when the two are understood as complementary and longitudinal rather than parallel or competing. In this framework, divine sunnahs constitute the structured channels through which divine will becomes manifest in the created world, especially in relation to human action and its consequences. The analysis also shows how differing theological commitments—particularly the Imami and Muʿtazilī emphasis on divine justice versus the Ashʿarī emphasis on divine omnipotence—shape exegetical interpretations of these terms. While the article proceeds on the basis of Islamic theological presuppositions, it highlights how a clearer mapping of these concepts can refine contemporary discussions of human responsibility, moral agency, and the Quranic vision of cosmic order.

کلیدواژه‌ها English

Divine Speech
Divine Laws
Cosmic and Legislative Sunnahs
Consequences of Deeds
Predestination and Free Will
ـ                 قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی، محمدمهدی فولادوند (تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1418ق).
ـ                 ابن بابویه‌، محمد بن علی، التوحید، به‌ کوشش‌ هاشم‌ حسینی‌ تهرانی‌، تهران‌، 1387ق‌.
ـ                 ابن‏عربی،محمد بن علی، الفتوحات المکیه، به ترجمۀ محمد خواجوی. تهران، مولی، 1384ش.
ـ                 ابن‏قتیبه، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، به کوشش ابراهیم محمد رمضان، بیروت‏، دار و مکتبة الهلال، 1411ق.
ـ                 ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر، التفسیر، به کوشش محمدحسین شمس‌الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1419ق.
ـ                 ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، به تصحیح محمدمهدی ناصح، محمدجعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1408ق. 
ـ                 احسائی، احمد، جوامع الکلم، بصره، مطبعه الغدیر، 1430ق.
ـ                 اسکندری، حسین و دیگران، «بررسی معنا شناختی مفهوم مشیت از دیدگاه قرآن کریم تدوین چارچوب مفهومی برای فرآیند عمل مشاوره»، فرهنگ مشاوره و روان درمانی، شمارۀ ۳۲، 1396ش.
ـ                 اکبر نژاد، مهدی و توحیدی، فرح، «واکاوی مشیت الهی و اراده انسان در تفسیر آیات 23و 24 سورۀ کهف»، تفسیر و زبان قرآن، سال ششم، شمارۀ 1، پیاپی11، 1396ش.
ـ                 آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی‏، به کوشش علی عبدالباری عطیه، بیروت، دار الکتب العلمیة‏، 1415ق.
ـ                 بروجردی، محمد ابراهیم، تفسیر جامع‏، تهران‏، کتابخانه صدر بنت، 1366ش.
ـ                 بنت‌الشاطی، عایشه، اعجاز بیانی قرآن، به ترجمه حسین صابری، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1376ش.
ـ                 بهبودی، محمد باقر، «جبر و اختیار»، معارف قرآنی، به کوشش مژگان سرشار، تهران، نشر علم و نشر سرا، 1395ش.
ـ                 ثقفی تهرانی، محمد، روان جاوید، تهران، برهان، 1398ش.
ـ                 جواهری، اعظم، سرشار، مژگان، میرباقری، سید محسن، «ارتباط بین مشیت و سنت الهی در دیدگاه مفسران شیعی و نقش آن در سرنوشت بشر»، مطالعات قرآنی، سال 16، شمارۀ 64، زمستان 1404ش.
ـ                 حداد، ابوبکر بن علی، التفسیر، به کوشش هشام بن عبدالکریم بدرانی، اربد، دار الکتاب الثقافی، 2008م.
ـ                 حسن زاده، اسماعیل، «اندیشه مشیت الهی، تاریخ نگاری اسلامی، مطالعه موردی، تاریخ جهانگشای جوینی، تاریخ اسلام، شمارۀ 5، 1380ش.
ـ                 حمید، حمید، «مشیت و اختیار در فلسفه و کلام شیعه امامیه»، ایران‌شناسی، سال هشتم، 1996م.
ـ                 خرم‏دل، مصطفی، تفسیر نور، تهران، احسان، 1384ش.
ـ                 خمینی، روح الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسۀ تنظیم ونشر اثار امام خمینی، 1374ش.
ـ                 خوش‌خاضع، سمانه، نگرش امیرالمومنین به سنت‌های الهی حاکم بر جامعه در قرآن، دانشکدۀ علوم وحدیث، 1392ش.
ـ                 رضا، محمد رشید، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت‏، دار المعرفة، 1414ق.
ـ                 روحی برندق، کاووس. آسایی، فاطمه، «بررسی انتقادی خوانش مفسران امامیه، معتزله و اشاعره از رابطه مشیت انسان با مشیت خدا در آیه 30 سورۀ انسان»، پژوهش های تفسیر تطبیقی، سال هشتم، شمارۀ 15، 1401ش.
ـ                 زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس‏‏، با کوشش علی شیری. بیروت، دارالفکر، 1411ق.
ـ                 زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف‏، به کوشش مصطفی حسین احمد، بیروت، دار الکتاب العربی‏، 1407ق.
ـ                 سعادت‌نیا، رضا، چشم اندازی به سنن الهی در قصص قرآن، دانشکده اصول دین، 1380ش.
ـ                 سعیدیان فر، محمد جعفر، ایازی، سید محمد علی، فرهنگ نامه پیامبر در قرآن کریم، تهران، سرایی، 1397ش.
ـ                 سید مرتضی، علی بن حسین، الامالی، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار الفکر العربی، 1998م.
ـ                 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‏بکر، الدر المنثور، قم، کتابخانه عمومی مرعشی نجفی، 1404ق.
ـ                 شاه‏عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری‏، تهران‏، میقات، 1363ش.
ـ                 شعراوی، محمد متولی، التفسیر‏، بیروت، اخبار الیوم، ادارة الکتب و المکتبات، 1991م.
ـ                 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت‏، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.
ـ                 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، به کوشش فضل الله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
ـ                 طبری، محمد بن جری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، 1412ق‏‏.
ـ                 طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین‏، به کوشش احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی، 1375ش.
ـ                 طنطاوی، محمد سید، التفسیر الوسیط، قاهره، نهضه مصر، 1997م.
ـ                 طوسی، محمد بن حسن، التبیان‏، به کوشش احمد حبیب‏ عاملی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
ـ                 طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، 1369ش.
ـ                 عرفان، سجاد، سنت‌های الهی و انحرافات اخلاقی، قم، بوستان کتاب، 1398ش.
ـ                 عفیفی، ابوالعلاء، شرحی بر فصوص الحکم، به ترجمه نصرالله حکمت، تهران، الهام، 1386ش.
ـ                 عکبری، عبدالله بن حسین، التبیان فی إعراب القرآن‏، ریاض، بیت الأفکار الدولیة، 1419ق.
ـ                 غلام نبی، فاضل، «رجعت، سنت الهی»، مطالعات مقارنه ای مذاهب اسلامی، شمارۀ 2، 1397ش.
ـ                 فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
ـ                 فیروزآبادی، محمد‌بن‌ یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1415ق‏.
ـ                 قاسمی، جمال‏الدین، محاسن التأویل‏، به کوشش محمد باسل عیون سود، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1418ق.
ـ                 قرشی، علی اکبر، احسن الحدیث‏، تهران‏، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر، 1375ش.
ـ                 قطب، سید، فی ظلال القرآن‏، بیروت‏، دار الشروق، 1425ق.
ـ                 کاشفی، حسین بن علی، مواهب علّیه، به کوشش احمدشاه ولی‏الله بن عبدالرحیم، سراوان، کتاب‌فروشی نور.‏
ـ                 کوهی شمسیر، سمیه، مفهوم شناسی مشیت درقرآن کریم و رابطة آن با اختیار انسان، تهران، دانشگاه الزهراء، 1392ش.
ـ                 لطیفی، عمران، عبدالعظیم، سهاد، السنن الهیه فی القرآن و علاقتها بالحکومه المهدویه الاستخلاف والامتحان انموذجا، چاپ علی زبیدی، 1440ق/ 2019م.
ـ                 مرتضوی، فاطمةالسادات و غروی، سیده سعیده، «بنی‌اسرائیل و سنت الهی کیفر: تحلیل گفتمان انتقادی یک داستان قرآنی»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شمارۀ 46، 1399ش.
ـ                 مصباح یزدی، محمد تقی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1390ش.
ـ                 مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، قاهره، دارالکتب العلمیة، 1430ق.
ـ                 مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الاسلامی، 1424ق.
ـ                 مغنیه، محمدجواد، تفسیر مبین‏، قم، دارالکتاب الإسلامی، 1425ق.
ـ                 میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، امیر کبیر، 1371ش.
ـ                 نجفی، روح‌الله، «رقیب‌انگاری خدا و طبیعت در آراء تفسیر فخر رازی»، آیین معرفت، سال 19، 1398ش.

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 18 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 19 تیر 1405