پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تحول نظریۀ وحی در اندیشۀ عبدالکریم سروش: مبانی معرفت‌شناختی و پی‌آمدهای تفسیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.589797.1411
چکیده
در این مطالعه با استفاده از روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و روی‌کردی انتقادی، به بازسازی سیر تحول نظریات عبدالکریم سروش در باب وحی می‌پردازیم و پی‌آمدهای این نظریات را در فهم و تفسیر قرآن ارزیابی می‌کنیم. مسئلۀ محوری در این مطالعه‘ تحلیلِ انسجامِ درونیِ این آراء و ارزیابی چرخش آن‌ها از معرفت‌شناسیِ فهم به سوی هستی‌شناسیِ وحی است. یافته‌ها نشان می‌دهند که نظریات سه‌گانه شامل قبض و بسط دین، بسط تَجرِبۀ نبوی و رؤیاهای رسولانه، مراحل به‌هم‌پیوسته از یک پروژۀ فکری اند. این پروژه بر مبانی مشترکِ پیش‌فرض‌مندیِ فهم، تاریخ‌مندیِ معرفت و مرکزیت فاعل شناسنده استوار است. این سیرِ فکری، با گسترش تدریجی نقش فاعل انسانی ــ‌از درک متن گرفته تا تکوین و زبانِ وحی‌ــ ماهیّتِ متن را از کلام الهی به ساخته‌ای مبتنی بر تَجرِبیات و رؤیاهای پیامبر (ص) تقلیل می‌دهد. در مقام نقد و آسیب‌شناسی تفسیری، هرچند این دیدگاه در تبیین پیوند متن با زمینه‌های تاریخی کارآمد به نظر می‌رسد، اما موجب تزلزل در حجیت معرفتی متن، نفی اعجاز بیانی، ایجاد ابهام در معیارهای تمایز میان زبان رؤیا و واقعیت، و ورود نسبی‌گرایی در اعتبار تاریخی گزاره‌های قرآنی می‌شود. درنتیجه این روی‌کرد، رویارویی با تفسیر را از کشف مراد الهی به سمت تعبیر تَجرِبیات شخصی (انفسی) تغییر جهت می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Evolution of Revelation Theory in Soroush's Thought: Epistemic Bases and Interpretive Outcomes

نویسندگان English

masoumeh ameri
Mohammad Taqi Mobasheri
Seyed Mohammad Mehdi Ghasem Tabar Ganji
Mohammad Jafarian Jazi
Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study reconstructs and critically evaluates the evolution of Abdolkarim Soroush's theory of revelation using a descriptive-analytical method. Its central problem is the internal coherence of his three main formulations of revelation and their interpretive consequences for understanding the Qurʾān. The study identifies a shared epistemic foundation: the presupposition-laden nature of understanding, the historicity of religious knowledge, and the mediating role of the human subject. In the first formulation, human agency is confined to understanding religion; in the second, it extends to formulating the revealed text; in the third, the discussion shifts to the text's linguistic and symbolic character, treating parts of the Qurʾān as dream narratives. The study argues that this trajectory, while offering a coherent account of revelation's historical and human dimensions, leaves unresolved difficulties concerning textual authority, the distinction between dream and waking language, inimitability, and the historical reliability of Quranic narratives. It concludes that Soroush's later existential engagement with the Qurʾān attempts to moderate earlier radical implications rather than definitively resolve these challenges.

کلیدواژه‌ها English

Religious Epistemology
Theory of Prophetic Dreams
Prophetic Experience
Language of Revelation
Quranic Interpretation
Authority of the Sacred Text
ـ                 قرآن کریم.
ـ                 ایازی، سیدمحمدعلی، «نه طوطی نه زنبور»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 اسفند 1400ش.
ـ                 بازرگان، عبدالعلی، «ده نکته در نقد نظریۀ رؤیاهای رسولانۀ عبدالکریم سروش»، ضمن پایگاه اینترنتی بی‌بی‌سی، قابل‌دست‌رسی در 23 اردیبهشت 1395ش.
ـ                 بازرگان، عبدالعلی، «نقدی دوباره بر رؤیاهای رسولانه»، ضمن پایگاه اینترنتی زیتون، قابل‌دست‌رسی در 17 خرداد 1395ش.
ـ                 باقلانی، محمد بن طیب، إعجاز القرآن، به کوشش سیداحمد صقر، قاهره، دارالمعارف، 1374ق.
ـ                 برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1371ق.
ـ                 جوادی آملی، عبدالله، شریعت در آینۀ معرفت: بررسی و نقد نظریه قبض و بسط تئوریک شریعت، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۴ش.
ـ                 حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، به کوشش عبدالرحیم ربانی شیرازی، تهران، اسلامیه، 1372ش.
ـ                 حسینی تهرانی، محمد محسن، افق وحی: نقد نظریه دکتر عبدالکریم سروش دربارۀ وحی، تهران، مکتب وحی، 1375ش.
ـ                 حق‌پور، نیما، «در رد نظریۀ قرآن: رؤیاهای رسولانه»، ضمن پایگاه اینترنتی زیتون، قابل‌دست‌رسی در 18 اردیبهشت 1395ش.
ـ                 دباغ، سروش، آیین در آیینه: مروری بر آراء دین‌شناسانۀ عبدالکریم سروش، تهران، انتشارات صراط، 1387ش.
ـ                 دباغ، سروش، «اسپینوزا، وحی و متن مقدس»، ضمن پایگاه اینترنتی سروش دباغ، قابل‌دست‌رسی در 5 فروردین 1396ش.
ـ                 دباغ، سروش، «اسلام هراسی، تاریخیت و نواندیشی دینی»، ضمن پایگاه اینترنتی سروش دباغ، قابل‌دست‌رسی در 15 اردیبهشت 1395ش.
ـ                 سبحانی، جعفر، «دکتر سروش به آغوش اسلام برگردد»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 اسفند 1386ش.
ـ                 سبحانی، جعفر، «دومین نامۀ آیت‌الله سبحانی به عبدالکریم سروش»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 25 اسفند 1386ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «5 نکته دربارۀ تشکیک سروش دربارۀ قرآن»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 دی 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، اخلاق خدایان، تهران، طرح نو، 1389ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، ادب قدرت، ادب عدالت، تهران، مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، از شریعتی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، اوصاف پارسایان، تهران، انتشارات صراط، 1393ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، آیین شهریاری و دین‌داری: سیاست‌ـ‌نامۀ 2، تهران، مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1379ش.
ـ                 سروش‌، عبدالکریم، «بسطِ بسط تَجرِبۀ نبوی»، کیان،  شمارۀ 47، 1378ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، بسط تَجرِبۀ نبوی، تهران، مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «بشر و بشیر»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 اسفند 1386ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «بی‌کرانگی و حصارها»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، تفرج صنع، تهران، مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1393ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «تفسیر سورۀ حدید: جلسه اول»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، حکمت و معیشت، تهران، انتشارات صراط، جلد اول: 1388ش، جلد دوم: 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «دین‌داری تَجرِبت‌اندیش»، سنت و سکولاریسم، تهران، انتشارات صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «دین‌داری معرفت‌اندیش»، سنت و سکولاریسم، تهران، انتشارات صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، رازدانی و روشن‌فکری و دین‌داری، تهران، انتشارات صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «رویاروی رؤیا»، ضمن پایگاه اینترنتی فرهنگ، قابل‌دست‌رسی در 23 خرداد 1396ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «زهی مراتب خوابی که به ز بیداری است: رؤیای رسولانه (6)»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، صراط‌های مستقیم، تهران، انتشارات صراط، 1393 ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «صورتی بر بی‌صورتی»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 آذر 1384ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، فربه‌تر از ایدئولوژی، تهران، انتشارات صراط، 1393ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «طوطی و زنبور»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریۀ تکامل معرفت دینی، تهران، انتشارات صراط، 1393ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «قِرائَت قلبی قرآن»، جلسۀ ۱، ضمن کانال آی‌سی‌سی‌ان‌سی در یوتیوب، قابل‌دست‌رسی در ۱۹ مرداد ۱۴۰۴ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «قِرائَت قلبی قرآن»، جلسۀ ۴۱، ضمن کانال آی‌سی‌سی‌ان‌سی در یوتیوب، قابل‌دست‌رسی در ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، قصۀ ارباب معرفت، تهران، انتشارات صراط، 1388ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، قمار عاشقانه، تهران، انتشارات صراط، 1393ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «کلام محمد»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 دی 1386ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «گفتن از حس نهان»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «محمد(ص): راوی رؤیاهای رسولانه»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 17 خرداد 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «محمد(ص): راوی رؤیاهای رسولانه (۲): خواب احمد، خواب جمله انبیاست»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «محمد(ص): راوی رؤیاهای رسولانه (۳): مقراض تیز تناقض»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 دی 1400ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «محمد(ص): راوی رؤیاهای رسولانه (۴): انتفاء شریعت و امتناع رسالت»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 اسفند 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «محمد راوی... (5): شبی برنشست از فلک درگذشت»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 خرداد 1393ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، مدارا و مدیریت، تهران، مؤسسۀ فرهنگی صراط، 1392ش.
ـ                 سروش، عبدالکریم، «نقد مقالۀ اخیر سروش» (گفت‌وگو با محمدعلی ایازی)، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 فروردین 1400ش.
ـ                 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، اعلمی، 1403ق.
ـ                 عبدالرحیم زاده، سیدنعمت‌الله، «بشیر و نذیر (2)»، ضمن پایگاه اینترنتی فرارو، قابل‌دست‌رسی در 28 فروردین 1387ش.
ـ                 علویون، هادی، «نقد و بررسی نظرات دکتر سروش»، ضمن پایگاه اینترنتی یامپو، قابل‌دست‌رسی در 9 خرداد 1394ش.
ـ                 قِرائَتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درس‌هایی از قرآن، 1383ش.
ـ                 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ترجمۀ مهدی آیت‌اللهی، تهران، جهان‌آرا، 1387ش.
ـ                 گنجی، اکبر، «تفسیر سخنان خداوند یا تعبیر خواب‌های محمد»، ضمن پایگاه اینترنتی زیتون، قابل‌دست‌رسی در 1 تیر 1395ش.
ـ                 مکارم شیرازی، ناصر، پاسخ به سؤال مرکز پژوهشگاه قرآنی امیرالمومنین(ع) قم، منتشرشده با عنوان «پاسخ آیت‌الله مکارم به اظهارنظر دکتر سروش»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 فروردین 1387ش.
ـ                 منتظری، حسین‌علی، پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون نظریۀ قرآن و وحی، منتشرشده تحت عنوان «پاسخ آیت‌الله‌العظمی منتظری به پرسش‌هایی پیرامون نظریۀ قرآن و وحی»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 31 اردیبهشت 1387ش.
ـ                 منصوری، اردشیر، «رؤیاهای رسولانه در آستانۀ تکوین به‌مثابۀ تبیین بهتر»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 31 مرداد 1395ش.
ـ                 نراقی، آرش، «لب لباب نظریۀ قبض و بسط تئوریک شریعت»، ضمن قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریۀ تکامل معرفت دینی، تهران، انتشارات صراط، 1393ش.
ـ                 نساجی، مهدی، «تأملی در نظریۀ رؤیاهای رسولانۀ عبدالکریم سروش»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 22 تیر 1400ش.
ـ                 نصر اصفهانی، محمد، «تأملی در فرضیه رؤیا و فهم قرآن»، ضمن پایگاه اینترنتی مرجع‌ ما، قابل‌دست‌رسی در 28 فروردین 1393ش.
ـ                 نصری، عبدالله، «آتش بر خرمن نبوت»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 30 بهمن 1386ش.
ـ                 نکونام، جعفر، «نقد نظریۀ رؤیاهای رسولانه»، ضمن پایگاه اینترنتی عبدالکریم سروش، قابل‌دست‌رسی در 19 خرداد 1395ش.
ـ                 یوسفی اشکوری، حسن، «رؤیاهای رسولانه و پرسش‌هایی چند»، ضمن پایگاه اینترنتی زیتون، قابل‌دست‌رسی در 27 اردیبهشت 1395ش.

  • تاریخ دریافت 23 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 06 شهریور 1405