پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

نقدی بر تفسیر سنتی ریشۀ ق‌رب در قرآن: شواهدی نو از زبان سواحلی و گویش‌های عربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه علوم قرآن، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.592504.1415
چکیده
این مقاله با روی‌کَردی تاریخی‌ـ‌ریشه‌شناختی و مبتنی بر زبان‌شناسی تطبیقی، دامنۀ معنایی مادّۀ قرآنی ق‌رب را از نو بررسی می‌کند. مقاله بر این نکته تأکید دارد که محدود‌کردنِ تفسیر این مادّۀ لغوی به معنای متعارَفِ نزدیکی، موجب نادیده ماندنِ لایه‌های معناییِ مهمی می‌شود که در زبانِ عربی ریشه داشته، و در گویش‌های عربی، زبان سواحلی و دیگر زبان‌های آفریقاییِ دارای وام‌واژه‌های فراوان عربی حفظ شده‌اند. این پژوهش با بهره‌گیری از شواهدِ زبانِ سواحلی، زبان‌های آفریقاییِ مرتبط، گویش‌های عربی، و مجموعۀ گسترده‌ای از زبان‌های سامی و دیگر زبان‌های آفروآسیایی، سه طیف عمدۀ معنایی را در پیوند با این مادّه از یک‌دیگر متمایز می‌سازد: ۱) نزدیک‌شدن یا نزدیک‌بودن، ۲) تقدیم‌کردن یا عرضه داشتن، و ۳) استقبال‌کردن، پذیرفتن یا مهمان‌نوازی. سپس این معانیِ بازسامان‌یافته در پرتوِ کاربردهای قرآنی بررسی می‌شوند؛ با تأکیدِ ویژه بر آیاتی که به‌طور سنتی صرفاً برپایۀ مفهومِ نزدیکی تفسیر شده‌اند. تحلیل نشان می‌دهد که شماری از کاربردهای قرآنی، ازجمله قُربان، قَرَّبا، فَقَرَّبَهُ إِلَیهِم، قُرُبات و لا تَقْرَبون، هنگامی که در چارچوب طیف‌های معنایی تقدیم‌کردن و استقبال‌کردن تفسیر شوند، انسجام معنایی بیش‌تری می‌یابند؛ تاآنکه منحصراً به معنای نزدیک‌شدن یا نزدیک‌کردن بازگردانده شوند. محصول جانبی مقاله این است که وام‌واژه‌های عربیِ محفوظ در زبانِ سواحلی و دیگر زبان‌های شرق و مرکز آفریقا‘ شواهدی ارزشمند برای بازسازیِ تحولاتی معنایی فراهم می‌آورند که در سنت لغت‌نگاریِ عربیِ کلاسیک به حاشیه رانده شده یا از میان رفته‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Rethinking the Qur'anic Root Q-R-B: New Evidence from Swahili and Arabic Dialects

نویسنده English

Ahmad Pakatchi
Associate Professor, Department of Quranic Sciences, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

This article re-examines the semantic range of the Qurʾānic entry Q-R-B through a historical-etymological and comparative linguistic approach. It argues that restricting the interpretation of this lexical entry to the conventional meaning of “nearness” overlooks important semantic layers that have been rooted in Arabic and preserved in Arabic dialects, Swahili, and other African languages that have borrowed extensively from Arabic. Drawing on evidence from Swahili, related African languages, Arabic dialects, and a broad corpus of Semitic and other Afro-Asiatic languages, the study distinguishes three major semantic spectra associated with the entry: (1) approaching or being near, (2) presenting or offering, and (3) welcoming, receiving, or extending hospitality. These reorganized meanings are then examined in the light of Qurʾānic usage, with particular attention to passages traditionally interpreted solely through the concept of proximity. The analysis demonstrates that several Qurʾānic occurrences—including qurbān, qarrabā, fa-qarrabahu ilayhim, qurbāt, and lā taqrabūn—can be understood more coherently when interpreted within the semantic spectra of “offering” and “welcoming,” rather than exclusively “drawing near.” The article has the additional outcome that Arabic loanwords preserved in Swahili and related languages constitute valuable evidence for reconstructing semantic developments that have become marginalized or disappeared in Classical Arabic lexicography.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾānic lexicology
entry Q-R-B
historical semantics
etymology
Arabic dialects
Swahili
Semitic comparative linguistics
ـ    قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز: ترجمه‌های عبدالمحمد آیتی (تهران، سروش، 1374ش)، محمدحسین ابراهیمی (قم، تأمین، 1394ش)، ابوالقاسم پاینده (تهران، جاویدان، 1404ق)، ترجمۀ تفسیر طبری (به‌کوشش حبیب یغمایی، تهران، انتشارات توس، 1356ش)، ترجمۀ قرن دهم (از مؤلفی ناشناخته، به‌کوشش علی رواقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1383ش)، غلام‌علی حداد عادل (مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1390ش)، محمد صادقی تهرانی (ترجمان فرقان، قم، شکرانه، 1388ش).
ـ    ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، به‌کوشش رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، 1987م.
ـ    ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغة، به‌کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، مطبعة عیسی البابی الحلبی، 1366ق.
ـ    ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌ العرب، بیروت، دار صادر، 1374-1375ق.
ـ    ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، تفسیر، به‌کوشش محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی، 1371ش.
ـ    ابو هلال‌ عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق‌ اللغویة، به‌کوشش محمد ابراهیم سلیم، قاهره، دار العلم و الثقافة‌، 1418ق/ 1997م‌.
ـ    ازهری، محمد بن احمد، تهذیب‌ اللغة، به‌کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌ و دیگران‌، قاهره‌، المؤسسة المصریة العامة، 1384ق‌/ 1964م‌.
ـ    امین اصفهانی، نصرت بیگم، مخزن العرفان، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
ـ    پاکتچی، احمد، «ریشه‌شناسی واژۀ قرآنی قیوم»، مطالعات قرآن و حدیث، شمارۀ 9، اسفند 1390ش.
ـ    راغب‌ اصفهانی‌، حسین بن محمد‌، المفردات‌ فی غریب القرآن‌، به‌کوشش‌ محمد سید کیلانی‌، قاهره‌، مکتبة مصطفی البابی الحلبی، 1961م.
ـ    زمخشری، محمود بن عمر، اساس البلاغة، بیروت، دار صادر، 1399ق/ 1979م.
ـ    صفی‌پوری، عبدالرحیم بن عبدالکریم، منتهی الارب، چ سنگی، تهران، 1296‌ـ‌1298ق.
ـ    عتیق نیشابوری، ابوبکر، تفسیر سورآبادی، به‌کوشش سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو، 1381ش.
ـ    قاسم، عون‌الشریف، قاموس اللهجة العامیة فی السودان، قاهره، المکتب المصری الحدیث، 1405ق/ 1985م.
ـ    قاموس اللهجة الخلیجیة، قابل‌دست‌رسی در پایگاه اینترنتی المعجم، دست‌رسی در 15 جولای 2026م.
https://ar.mo3jam.com/
ـ    قرآن قدس، به‌کوشش علی رواقی، تهران، مؤسسه فرهنگی شهید محمد رواقی، 1364ش.
ـ    قرشی، علی‌اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1375ش. 
ـ    معلوف، لوئیس، المنجد فی اللغة، بیروت، المطبعة الکاثولیکیة.
ـ    مشکور، محمدجواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1357ش.
ـ    نسفی‌، عمر بن محمد، تفسیر، به‌کوشش عزیزالله جوینی، تهران، سروش، 1376ش.
ـ    یاحقی، محمد جعفر (ویراستار)، فرهنگ‌نامۀ قرآنی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1389ش.
ـ    Armbuster, Charles Herbert, Initia Amharica: An Introduction to Spoken Amharic, Cambridge, Cambridge University Press, 1910.
ـ    Awdem, Nicholas, Hausa-English/ English-Hausa Dictionary, New York, Hippocrene Books, 1996.
ـ    Baldi, Sergio, Dictionary of Arabic Loanwords in the Languages of Central and East Africa, Leiden/ Boston, Brill, 2016.
ـ    Beeston, A.F.L. et al., Sabaic Dictionary/ Dictionnaire sabéenne, Louvain-la-Neuve/ Beirut, Editions Peeters/ Librairie du Liban, 1982.
ـ    Black, Jeremy et al., A Concise Dictionary of Akkadian, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2000. 
ـ    Bomhard, Allan R., Afrasian Comparative Phonology and Vocabulary, Charleston (SC), USA, 2014.
ـ    Costaz, Louis, Dictionnaire syriaque‌ـ‌français, Beirut, Dar el-Machreq, 1986.
ـ    Del Olmo Lete, Gregorio & Joaquín Sanmartín, A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, Leiden/ Boston, Brill, 2003.
ـ    Dolgopolsky, Aharon, Nostratic Dictionary, Cambridge, Cambridge University Press, 2008.
ـ    Dozy, R., Supplément aux dictionnaires arabes, Leiden, Brill, 1881.
ـ    Drower, E.S. & R. Macuch, A Mandaic Dictionary, Oxford, Clarendon Press, 1963.
ـ    Ehret, Christopher, Reconstructing Proto-Afroasiatic, Vowels, Tone, Consonants and Vocabulary, Berkeley, University of California Press, 1995.
ـ    Gesenius, W., A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, ed. F. Brown, Oxford, Clarendon, 1939.
ـ    Gray, Louis H., Introduction to Semitic Comparative Linguistics, Amsterdam, Philo Press, 1971.
ـ    Hava, J.C., Arabic‌ـ‌English Dictionary, Beyrut, Catholic Press, 1899.
ـ    Hinnebush, Thomas J. & Sarah M. Mirza, Swahili, A Foundation for Speaking, Reading and Writing, Lanham (Maryland), University Press of America, 1998.
ـ    Jastrow, Marcus, A Dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and Yerushalmi and the Midrashic Literature, London/ New York, Luzac/ Putnam, 1903.
ـ    Hirschfeld, Hartwig, Beiträge zur Erklärung des Ḳorân, Leipzig, Otto Schulze, 1886.
ـ    Jeffery, Arthur, The Foreign Vocabulary of the Qur’an, Baroda, Oriental Institute, 1938.
ـ    Lane, Edward W., An Arabic English Lexicon, Beirut, Librairie du Liban, 1968.
ـ    Lesko, Leonard, A Dictionary of Late Egyptian, Fall River (MA), Fall River Modern Printing Co. , 2002.
ـ    Leslau, Wolf, Comparative Dictionary of Ge’ez (Classical Ethiopic), Wiesbaden, Harrassowitz, 1991.
ـ    Leslau, Wolf, Etymological Dictionary of Harari, Berkeley/ Los Angeles, University of California Press, 1963.
ـ    Madan, A. C., Swahili-English Dictionary, Oxford, Clarendon, 1903.
ـ    Mwalonya, Joseph et al., Mgombato, Digo-English-Swahili Dictionary, Kwale (Kenya), Digo Language and Literacy Project, 2004.
ـ    Newman, Paul & Roxana Ma Newman, Modern Hausa-English Dictionary, Ibadan, University Press PLC, 1979.
ـ    Nöldeke, Theodor, Zur semitischen Sprachwissenschaft, Strassburg, Verlag von Karl J. Trübner, 1910.
ـ    Orel, V.E. & O.V. Stolbova, Hamito-Semitic Etymological Dictionary, Leiden et al., Brill, 1995.
ـ    Pakatchi, Ahmad, “Rethinking the word Faraḍa, An Inquiry to the Earliest Commentaries and its Contextual Relevance”, Journal of Interdisciplinary Qur’anic Studies, vol. I, No. 1, 2022.
https://doi.org/10.37264/jiqs.v1i1.11
ـ    Rajki, András, Arabic Dictionary with Etymology, e-published vers. 2.1, 2005.
ـ    Stolbova, Olga, East Chadic Etymology, available online at: Starling Database, Accessed July 15, 2026.
https://starlingdb.org.
ـ    Stolbova, Olga, West Chadic Etymology, available online at: Starling Database, Accessed July 15, 2026.
https://starlingdb.org.
ـ    “The Language and Culture of the Comoros”, part: Common Comorian Expressions and Translations, available online at: Globalization Partners International, Accessed July 15, 2026.
https://www.globalizationpartners.com/2024/10/17/language-and-culture-of-comoros/
ـ    Wellens, Ineke, An Arabic Creol in Africa, The Nubi Language of Uganda, PhD thesis, Katholieke Universiteit Nijmegen, 2003.

  • تاریخ دریافت 27 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 03 مرداد 1405