پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

دلالتِ التزامیِ شوکِ روانی بر خون‌ریزی ناشی از استرس: بازخوانیِ رِوایتِ ابن‌عباس در تفسیرِ «أَکْبَرْنَهُ» (یوسف/ 31)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.584798.1398
چکیده
آیۀ ۳۱ سورۀ یوسف، واکنش زنان مصر در رویارویی با یوسف(ع) را با فعل «أَکْبَرْنَهُ» توصیف می‌کند. این واژه در سنت تفسیری غالباً به شگفتی و شوک روانی (إعظام) تفسیر شده‌است؛ اما رِوایت منسوب به ابن‌عباس، آن را با یک واکنش جسمانی و خونی پیوند می‌دهد که همین امر موجب تقابلی تاریخی در فهم آیه گردیده‌است. مطالعۀ حاضر با هدف رفع این تعارض ظاهری و تبیین روشمندِ نسبت میان واکنش روانی و پی‌آمد جسمانی سامان یافته‌است. بدین منظور، تحقیق با روش تحلیلی‌ـ‌میان‌رشته‌ای و با کاربست منابع تفسیری، مباحث دلالت‌شناسیِ اصول فقه و شواهد بالینی علوم اعصاب انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که گزارش ابن‌عباس، ناظر به معنای مطابقیِ واژه نیست، بل‌که با تکیه بر دلالت التزامی، پی‌آمدهای زیستیِ یک شوکِ شناختی سهمگین را گزارش می‌کند. بر این اساس، رویارویی ناگهانی با جمال یوسف(ع) به‌عنوان علت تامه، به بروز هم‌زمان دو واکنش فیزیولوژیک یعنی خون‌ریزی حاد ناشی از استرس و مکانیسم عصبی بی‌دردی ناشی از استرس انجامیده‌است؛ فرایندی که امکان بریدن دست‌ها بدون احساس درد را مستدل می‌کند. بدین ترتیب، با این خوانش روان‌تنی، ضمن حفظ معنای اصلی واژه، گزارش‌های تفسیری در یک چارچوب علمی و یک‌پارچه تثبیت می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Implicative Signification of Psychic Shock: A Psycho-Somatic Reading of Ibn ʿAbbās on Akbarnahu (Q 12:31)

نویسنده English

Nabi Allah Sadrifar
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study addresses a long-standing tension in the interpretation of Qurʾān 12:31 (Sūrat Yūsuf), where the women of Egypt respond to Joseph with the verb akbarnahu and cut their hands. The dominant exegetical tradition reads the term as denoting cognitive awe or wonder (iʿẓām). A report attributed to Ibn ʿAbbās, however, links it to a physiological reaction, specifically bleeding (ḥayḍ). This apparent contradiction has led most classical commentators, including Ṭabarī, to reject the report on grammatical and lexical grounds. The present article argues that this interpretive impasse stems from a confusion between two levels of signification. Drawing on the principles of uṣūl al-fiqh (Islamic legal theory) concerning implicative signification (al-dalālah al-iltizāmiyyah), and supported by findings from modern neuroscience, the study proposes that Ibn ʿAbbās’s report does not redefine the word’s primary meaning. Rather, it describes a biological consequence of severe psychological shock. The sudden encounter with Joseph’s beauty serves as a complete cause (ʿillat tāmmah) producing two concurrent physiological effects: acute stress-induced hemorrhage and stress-induced analgesia. The article thus offers a psychosomatic reading that preserves the lexical meaning of akbarnahu while integrating the exegetical reports into a coherent scientific framework. This reading is developed within a framework that accepts the theological presuppositions of Islamic exegesis and does not claim theological neutrality.

کلیدواژه‌ها English

Sūrat Yūsuf
Implicative Signification in the Qurʾān
Psychosomatic Reading
Stress-Induced Hemorrhage
Stress-Induced Analgesia
ـ                 قرآن کریم.
ـ                 ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
ـ                 ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
ـ                 ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
ـ                 ابوعبیده، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، قاهره، مکتبة الخانجی، ۱۳۸۱ق.
ـ                 ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق.
ـ                 بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
ـ                 ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
ـ                 خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
ـ                 رشید رضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
ـ                 روزنهان، دیوید و سلیگمن، مارتین، آسیب‌شناسی روانی، ترجمۀ یحیی سیدمحمدی، تهران، ساوالان، ۱۳۷۹ش.
ـ                 زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
ـ                 سید قطب، ابراهیم حسین، فی ظلال القرآن، بیروت، دار الشروق، ۱۴۲۵ق.
ـ                 سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدر المنثور، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، ۱۴۰۴ق.
ـ                 صادقی تهرانی، محمد، الفرقان، تهران، مرکز فرهنگی تبلیغی منیر، ۱۳۶۵ش.
ـ                 طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
ـ                 طباطبائی، محمدرضا، صرف ساده، قم، دار العلم، ۱۳۹۷ش.
ـ                 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
ـ                 طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
ـ                 طوسی، محمد بن حسن، التبیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
ـ                 فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
ـ                 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
ـ                 گانونگ، ویلیام، فیزیولوژی پزشکی، ترجمۀ سیدعلی حائری روحانی و دیگران، تهران، اندیشۀ رفیع، ۱۳۹۸ش.
ـ                 ماوردی، علی بن محمد، النکت و العیون، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۸ق.
ـ                 مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۰ش.
ـ                 معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید، ۱۳۸۰ش.
ـ                 Butler, R. K., & Finn, D. P., “Stress-induced Analgesia”, Progress in Neurobiology, vol. 88. no. 3, July 2009.
ـ                 Chrousos, G. P., & Gold, P. W., “The Concepts of Stress and Stress System Disorders: Overview of Physical and Behavioral Homeostasis”, Journal of the American Medical Association, vol. 267, no. 9, March 1992.

  • تاریخ دریافت 13 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 19 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 20 تیر 1405