پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

امکان تفسیر نُشوز و ضَرب (نساء/ 34) به زنا و حد: نقد خوانش تطبیقی‌ـ‌تاریخیِ ثاقب حسین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد مهدی مسعودی 1
فاطمه صفری 2
1 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اقلید، دانشگاه آزاد اسلامی، اقلید، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.583131.1394
چکیده
خوانش‌های معاصر از تعبیرِ «وَاللَّاتِی تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ...» (نساء/ 34) بیش‌تر در دو قالب جای می‌گیرند: یک سو تفسیرِ سنتی از این تعبیر به تأدیب غیرِآسیب‌زای هم‌سر، و سوی دیگر تفسیرِ مُوَسَّعِ آن برپایۀ انکار هرگونه ضربِ هم‌سر جای می‌گیرد. این میان، یکی از محققان معاصر، ثاقب حسین ــ‌قرآن‌پژوه و مدیر برنامۀ مطالعات اسلامی در گروه الهیاتِ دانشگاهِ لویولا مری‌ماونت در ایالات متحده‌ــ در خوانشی تاریخی‌ـ‌تطبیقی از این آیه، نشوز را به زنا و ضرب را به مُجازاتِ بَدنی یا همان حدِّ شرعی تعبیر کرده است؛ حدّی که به زعم او باید توسط حاکم جاری شود. مسئلۀ اصلی این مطالعه ارزیابیِ همین خوانش است. پرسش‌های اصلی آن است که آیا نشوز بر زنا دلالت دارد یا بر طیفی از نافرمانی‌ها پیش از اثباتِ جرم؛ و آیا ضرب به حدّ شرعی اشاره دارد یا به تنبیه بدنیِ نُمادین در چارچوب تأدیبِ خانوادگی. این مطالعه با تحلیل روابط هم‌نشینی در سه سطحِ درون‌آیه‌ای، درون‌سوره‌ای و درون‌قرآنی، و با استناد به رِوایاتِ فریقین، به نقد خوانشِ ثاقب حسین می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند: هم‌نشینی قانتات با حافِظاتٌ لِلغَیب و تقابلِ آن با ناشزات حاکی از آن است که نُشُوز ناظر به مراحلِ ابتدائیِ بی‌عفتی است؛ نه جرمِ اثبات‌شدۀ زنا. هم‌چنین خِطابِ آیه به مردان، قیدِ ضَربِ غیرِمُبَرِّح در روایات، و غایتِ بازگشت به زندگی مشترک‘ همگی نشان می‌دهند که ضرب اقدامی تربیتی در چارچوب اصلاح خانواده است؛ نه مجازات قضائی. درنتیجه، خوانش ثاقب حسین با قرائنِ درون‌متنیِ آیه و رِوایات فریقین هم‌آهنگیِ کافی ندارد. نیز، میانِ تنبیهِ پیش‌گیرانه و حدِّ کیفری تفاوت و مرزی قرار نمی‌دهد.
کلیدواژه‌ها
حقوق زنان
تنبیه بدنی زنان
تفسیر تطبیقی
نقد دیدگاه مفسر
تأدیب
حد
موضوعات

عنوان مقاله English

Nushūz and Ḍarb in Q. 4:34; A Critique of Saqib Hussain's Interpretation

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Masoudi 1
Fateme Safari 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Teachings, Egh. C., Islamic Azad University, Eghlid, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Teachings, Egh. C., Islamic Azad University, Eghlid, Iran.
چکیده English

This article evaluates Saqib Hussain's comparative-historical reading of Qurʾān 4:34, which interprets nushūz as adultery and ḍarb as the ḥadd punishment of lashes. Through contextual analysis at intra-verse, intra-surah, and intra-Quranic levels, and by examining the narrations of both Sunnī and Shīʿī traditions, the study argues that nushūz denotes the initial stages of marital infidelity rather than the proven crime of adultery, and that ḍarb refers to symbolic, non-injurious discipline within the framework of family taʾdīb, not to the penal ḥadd. The address is to husbands, not to a judge; the qualifications in the narrations (ghayr mubarriḥ, restricted instruments) distinguish taʾdīb from ḥadd; and the sotah parallel fails due to fundamental differences in purpose, agency, and outcome. Hussain's reading conflates conjecture with certainty, taʾdīb with ḥadd, and neglects the contextual and narrational evidence that distinguishes these institutions.

کلیدواژه‌ها English

Women's Rights
Physical Punishment of Women
Comparative Exegesis
Critique of Exegetical Views
Discipline (Taʾdīb)
Ḥadd
عهد عتیق.
قرآن کریم.
آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق.
ابن‌اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 136۷ش.
ابن‌عاشور، محمد طاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 142۰ق.
ابن‌عربی، محمد بن عبدالله، أحکام القرآن، بیروت، دار الجیل، 14۰8ق.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل‌البیت، 1416ق.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار القلم، 1412ق.
زرکشی، محمد بن عبد الله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دار المعرفة، 141۰ق.
زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، 14۰۷ق.
شافعی، محمد بن ادریس، الام، بیروت، دار المعرفة، 1393ق.
شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
صاحب‌جواهر، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 14۰4ق.
طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، 139۰ش.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دار المعرفة، 14۰8ق.
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفة، 1412ق.
عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، تهران، اسلامیه، 1380ق.
فخرالدین رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 142۰ق.
قاضی عیاض، اکمال المعلم، به کوشش یحیی اسماعیل، قاهره، دار الوفاء، 1419ق/ 1998م.
قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1364ش.
قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، به کوشش طیب موسوی جزائری، نجف، مکتبة الهدی، 1386-1387ق.
مسلم بن حجاج، الصحیح، بیروت، دار الفکر، 1412ق.
Barlas, Asma, Believing Women in Islam: Unreading Patriarchal Interpretations of the Qurʾān, Austin, University of Texas Press, 2002.
Hussain, Saqib, “The Bitter Lot of the Rebellious Wife: Hierarchy, Obedience, and Punishment in Q. 4: 34”, Journal of Qur'anic Studies, vol. 23, no. 2, 2021.
https://doi.org/10.3366/jqs.2021.0466
Keil, Carl Friedrich & Delitzsch, Franz, Commentary on the Old Testament (Vol. 1: The Pentateuch), Peabody, Hendrickson Publishers, 2006.
Rosen-Zvi, Ishay, The Mishnaic Sotah Ritual: Temple, Gender and Midrash, tr. O. Schaff, Leiden, Brill, 2012.
The Mishnah, Translated from the Hebrew with Introduction and Brief Explanatory Notes, tr. H. Danby, Oxford, Oxford University Press, 1933.

  • تاریخ دریافت 04 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 10 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 11 تیر 1405