پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

مبانی تأویل قاضی‌نُعمان در اساس التأویل: نقد معرفت‌شناختی و روش‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
تأویل قرآن در سدۀ 4ق در گفتمان باطن‌گرای اسماعیلیه و خلافت فاطمی مسیری ویژه یافته که کتاب اساس التأویل قاضی‌نُعمان مغربی نمایندۀ شاخص آن است. مسئلۀ اصلی مطالعه مبانیِ تأویلیِ قاضی‌نُعمان در کتاب اساس التأویل، نقدهای وارد بر این مبانی، و چگونگی تأثیرپذیری این اثر از بافتار تاریخی‌ـ‌گفتمانی عصرِ فاطمی است. در این مطالعه با روی‌کرد توصیفی‌ـ‌تحلیلی، و با بهره‌گیری از تحلیلِ متن در فضای تاریخی و گفتمانی، به بررسی نظام‌مندِ مؤلفه‌های تأویلیِ قاضی‌نُعمان پرداخته می‌شود. فرضیۀ مطالعه آن است که قاضی‌نُعمان با غلبه‌بخشی به باطن‌گراییِ عددی و تمثیلی و حصرِ مرجعیّتِ تأویل در سلسله‌مراتب اسماعیلی، الفاظ را فدای نظامِ معرفتی پیش‌ساختۀ خود می‌کند؛ روشی که ریشه در فضای رقابتی با خلافت عباسی، ضرورت مشروعیت‌بخشی به خلافت فاطمی، و پاسخ‌گویی به چالش‌های فکری نوکیشانِ اسماعیلی دارد. یافته‌های این مطالعه پنج مؤلفۀ چالش‌برانگیز را در نظام تأویلی قاضی‌نُعمان آشکار می‌کنند: حصر معرفتی در مرجعیّتِ تأویل، نبودِ قواعد زبانیِ ثابت، گسستِ عملی میانِ ظاهر و باطن، جهت‌گیریِ تأویلات به سمتِ تثبیت سلسله‌مراتبِ اسماعیلی، و تنزلِ جایگاه پیامبران و مفاهیمِ توحیدی در برخی تأویلات. این ویژگی‌ها نشان می‌دهند نظام یادشده، بیش از آن‌که بر کشف معنا متمرکز باشد، به بازتولید ساختارهای معرفتی و نهادیِ عصر خود مشغول بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Al-Qāḍī al-Nuʿmān's Asās al-Taʾwīl: Its Epistemological and Methodological Principles

نویسنده English

Davūd Kholūṣī
Assistant Professor, Department of Theology Education, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study provides a critical examination of the hermeneutical foundations of a key text in Fatimid Ismāʿīlī esoteric exegesis: Asās al-Taʾwīl by al-Qāḍī al-Nuʿmān al-Maghribī (d. 363/974). It is aimed to identify four core principles underlying his hermeneutical system: the interdependence of exoteric and esoteric meanings, the symbolic nature of Quranic language, the exclusive authority of the Imam in matters of interpretation, and a typological worldview in which natural and historical phenomena serve as symbols for spiritual realities. Detailed analysis of al-Qāḍī al-Nuʿmān’s interpretations across prophetic narratives, theological verses, and legal rulings reveals five fundamental problems: epistemological circularity and interpretive exclusivism, semantic relativism arising from the absence of stable linguistic rules, a practical disjuncture between theoretical commitments and interpretive practice, structural bias toward legitimizing Ismāʿīlī hierarchy, and a tendency to undermine prophetic dignity and monotheistic concepts. By such a study, it could be demonstrated that these methodological and epistemological problems are closely tied to the historical-discursive context of the Fatimid Caliphate, where al-Qāḍī al-Nuʿmān’s system functioned as an ideological instrument for legitimizing Fatimid rule against Abbasid rivals, engaging intellectually sophisticated converts, and managing extremist movements. On this basis, it can be concluded that taʾwīl in this system serves not as a method for discovering textual meaning but as a tool for the reproduction of institutional power and epistemic authority, highlighting the need for critical reflection on the relationship between esoteric hermeneutics and political legitimation in classical Islamic thought.

کلیدواژه‌ها English

Esoteric Exegesis (Taʾwīl)
Fatimid Caliphate
Ismailism
Exegetical Methodology
Imamate
Exoteric and Esoteric (Ẓāhir and Bāṭin)
قرآن کریم.
ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالفکر، 1399ق.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
ابویعقوب سجستانی، اسحاق بن احمد، کتاب الافتخار، به کوشش اسماعیل پوناوالا، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 2000م.
ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، به کوشش محمد عوض مرعب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 2001م.
آقانوری، علی، و والی‌زاده، محسن، «نقش و اقدامات فاطمیان مصر در شکوفایی مظاهر فرهنگی و تمدنی با تأکید بر رواداری مذهبی»، شیعه‌پژوهی، سال هفتم، شمارۀ ۱۹، اسفند 1399ش.
باباصفری، علی‌اصغر و موسوی، سیدحامد، «اختلاف روی‌کردِ تأویلی نزد صوفیه و اسماعیلیه»، کهن‌نامۀ ادب فارسی، سال دوم، شمارۀ ۲، اسفند 1391ش.
بادکوبۀ هزاوه، احمد و عبدالملکی، محمد، «علم و علم‌آموزی در آموزه‌های اسماعیلی در دورۀ خلافت فاطمیان»، پژوهش‌نامۀ تاریخ اسلام، سال هفتم، شمارۀ 2، پیاپی 26، تابستان 1396ش.
بهرام‌نژاد، محسن، اسماعیلی، پوریا و تقی‌زاده، زینب، «مقایسۀ محتوای آموزشی نظامیه‌ها در عهد سلجوقی با محتوای آموزشی الازهر در عهد فاطمیان»، فقه و تاریخ تمدن، سال هفتم، شمارۀ 2، شمارۀ پیاپی 14، تابستان 1400ش.
پهنادایان، شاهین، «روابط خلافت فاطمیان مصر با خلافت عباسی و حکومت‌های تحت نفوذ آن در ایران»، علوم سیاسی، شمارۀ 8، پاییز 1388ش.
جان‌احمدی، فاطمه، «حمیدالدین کرمانی و بازاندیشی تئوری امامت اسماعیلیه»، اندیشۀ نوین دینی، سال 7، شمارۀ 26، پاییز 1390ش.
جان‌احمدی، فاطمه، «جایگاه امام علی(ع) در آراء کلامی اسماعیلیه»، پژوهش‌نامۀ علوی، سال ششم، شمارۀ اول، شمارۀ پیاپی 11، خرداد 1394ش.
جرجانی، علی بن محمد، التعریفات، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1403ق.
حاجی‌اکبری، فاطمه و ستار، حسین، «مقایسۀ روی‌کردهای تأویلی قاضی‌نُعمان نعمان و عبدالرزاق کاشانی در آیات فقهی: بازخوانی تأویل دعائم الاسلام و التاویلات»،  مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال 4، شمارۀ 2، پیاپی 8، تابستان 1399ش.
دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیان، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، فروزان، 1376ش.
دیزجی، ویدا، و آرام، محمدرضا، «بررسی تأویلی‌‌ـ‌عرفانی آیات مربوط به حضرت آدم(ع) و حوا در کتاب اساس التأویل قاضی‌نُعمان نعمان»، عرفان اسلامی، سال 19، شمارۀ پیاپی 71، بهار 1401ش.
شاکر، محمد کاظم، روش‌های تأویل قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1376ش.
ضیغمی‌نژاد، فروغ، دهقان منگابادی، بمان‌علی و جودوی، امیر، «مبانی تأویلات قاضی‌نُعمان از آیات فقهی در بوتۀ نقد»، قرآن، فقه و حقوق اسلامی، سال هشتم، شمارۀ ۸، فروردین 1397ش.
عِشرَتی، غلام‌عباس، «بازخوانی قواعد و شرایط تأویل از دیدگاه قاضی‌نُعمان»، نقد و نظر، سال بیستم، شمارۀ ۳، مهرماه 1394ش.
فضلی، زینب، بادکوبۀ هزاوه، احمد و بیات، علی، «درآمدی بر موانع جغرافیایی گسترش مذهب اسماعیلی در مغرب عهد فاطمی (297-362ق)»، تاریخ و فرهنگ، سال ۴۷، شمارۀ ۹۵، زمستان 1394ش.
قاضی‌نُعمانِ مغربی، اختلاف اصول المذاهب، به کوشش مصطفی غالب، بیروت، دارالاندلس، 2009م.
قاضی‌نُعمانِ مغربی، اساس التأویل، به کوشش عارف تامر، بیرون، دارالمنتظر.
قاضی‌نُعمانِ مغربی، المجالس و المسایرات، به کوشش حبیب فَقی، ابراهیم شبوح و محمد عیلاوی، تونس، المطبعة الرسمیة للجمهوریة التونسیة، 1978م.
پوناوالا، اسماعیل، «تاریخ تأویل در نگاه اسماعیلیان»، ترجمۀ محمدحسن محمدی مظفر، هفت آسمان، شمارۀ ۳۴، تابستان 1386ش.
کیباخی، بهناز و جان‌احمدی، فاطمه، «بررسی و نقد نخستین آثار اسماعیلی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال هفتم، شمارۀ ۲۷، زمستان 1394ش.
مرادی، حیات، «منزلت مذهبی و علمی نخبگان ایرانی در خلافت فاطمیان مصر»، مطالعات ایرانی‌ـ‌اسلامی، شمارۀ ۱۶، آبان 1399ش.
ناصرخسرو، دیوان اشعار، به کوشش مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی، 1375ش.
ناصرخسرو، وجه دین، تهران، گلشن، 1374ش.
هالم، هاینتس، فاطمیان و سنت‌های تعلیمی و علمی آن‌ها، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، نشر فروزان، 1377ش.
Madelung, Wilferd and Walker, Paul E., The Advent of the Fatimids; A Contemporary Shi'i Witness: An Edition and English Translation of Ibn al-Haytham's Kitāb al-Munāẓarāt, London/New York, I.B. Tauris, 2000.

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 08 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 09 تیر 1405