پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تعزیر: بازشناسی وظیفه‏ای مغفول در قبال خدا و رسول با تکیه بر ریشه‏شناسی واژه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران (ایمیل: h,shirzad@umz.ac.ir).
10.22034/naghdeara.2026.578844.1383
چکیده
مشتقات تعزیر از واژه‏های غریب در قرآن کریم است که یکی از وظایف مؤمنان در قبال خدا و رسول را بازمی‏گوید. معنای این مفردۀ قرآنی از صدر نخست موضوع مناقشات گستردۀ لغوی و تفسیری بوده و دربارۀ آن، آراء متفاوت و گاه کاملاً متناقضی بیان شده است. آن‏چه بر پیچیدگی این امر افزوده، آن است که غالب عالمان لغت و تفسیر کوشیده‏اند این واژۀ قرآنی را در ارتباط با اصطلاح شناختۀ تعزیر در فقه اسلامی تحلیل کنند و این دو را به هر نحو ممکن به هم پیوند دهند. هدف از پژوهش حاضر آن است که با بهره بردن از روش ریشه‏شناسی، معنای تعزیر در آیات قرآنی را بازشناسد و این وظیفۀ مغفول در قبال خدا و رسول را تبیین کند. برآیند این پژوهش آن است که ع‏زر و هم‏زادهای آن در زبان‏های سامی به معنای یاری کردن است، و آراء دیگر دربارۀ معنای این واژه مؤیّد زبان‏شناختی ندارد. هم‌چنین این مطالعه نشان می‏دهد که تعزیر به معنای یاری کردن و تعزیر به معنای مصطلح فقهی، مشترک لفظی‏اند و به دو ریشۀ کاملاً مستقل بازمی‏گردند؛ ع‏زر به معنای یاری کردن از اساسْ اصالتِ عربی ندارد، بلکه وام‏واژه‏ای عبری است که به قرآن کریم راه یافته و هم‏زاد آن در عربی، نه ع‏زر، که ع‏ذر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Taʿzīr: Reconsidering a Neglected Duty toward God and the Apostle Based on Etymological Analysis

نویسنده English

Mohammad Hassan Shirzad
Assistant Professor of Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran (Email: h.shirzad@umz.ac.ir).
چکیده English

The Quranic term taʿzīr (occurring in Q 5:12, 7:157, 48:9) designates a duty of believers toward God and the Apostle, but its meaning has been disputed since the early Islamic period. Most lexicographers and exegetes have sought to connect it to the juristic term taʿzīr (discretionary punishment), leading to contradictory interpretations such as “helping,” “magnifying,” or “beating.” This article re-examines taʿzīr through comparative Semitic etymology. Tracing the biliteral base ʿ-z (“strong”) across Akkadian, Ugaritic, Hebrew, Aramaic, and South Semitic, the study shows that the triliteral ʿ-z-r and its cognates consistently mean “to help, to assist.” The author argues that Quranic taʿzīr is a Hebrew loanword (cf. ʿāzar) whose authentic Arabic cognate is ʿ-ḏ-r, not ʿ-z-r. The juristic taʿzīr (punishment) is a separate root, making the two homonyms. The semantic component of “strengthening” (taqwiyah), implied by the original meaning of ʿ-z (“strength”), distinguishes taʿzīr from general naṣr (help). The article concludes that taʿzīr in the Qurʾān means “to help with all one’s power,” a duty owed both to God and to the Apostle, and rejects interpretations like “magnifying” as linguistically unfounded.

کلیدواژه‌ها English

Quranic semantics
Semitic linguistics
homonymy
loanwords
1ـ    قرآن کریم.
2ـ    آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، به کوشش علی عبدالباری عطیة، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1415ق.
3ـ    ابن‏ابی‏حاتم رازی، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش اسعد محمد الطیب، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
4ـ    ابن‏ابی‏زمنین، محمد بن عبدالله، تفسیر القرآن العزیز، به کوشش حسین بن عکاشة و محمد بن مصطفی الکنز، قاهره، الفاروق الحدیثة، 1423ق.
5ـ    ابن‏اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، به کوشش طاهر احمد الزاوی و محمود محمد الطناحی، بیروت، المکتبة العلمیة، 1399ق.
6ـ    ابن‏انباری، محمد بن قاسم، کتاب الأضداد، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، المکتبة العصریة، 1407ق.
7ـ    ابن‏درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، به کوشش رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، 1987م.
8ـ    ابن‏سیده، علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الأعظم، به کوشش عبدالحمید هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1421ق.
9ـ    ابن‏سیده، علی بن اسماعیل، المخصّص، به کوشش خلیل ابراهیم جفال، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1417ق.
10ـ    ابن‏عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1415ق.
11ـ    ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، به کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1422ق.
12ـ    ابن‏فارس، احمد، مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دار الفکر، 1399ق.
13ـ    ابن‏قتیبه، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، به کوشش احمد صقر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1398ق.
14ـ    ابن‏منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414ق.
15ـ    ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط، به کوشش صدقی محمد جمیل، بیروت، دار الفکر، 1420ق.
16ـ    ابوعبید، قاسم بن سلّام، غریب الحدیث، به کوشش محمد عبدالمعید خان، حیدرآباد دکن، دائرة المعارف العثمانیة، 1384ق.
17ـ    ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، به کوشش محمد عوض مرعب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 2001م.
18ـ    انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، 1382ش.
19ـ    بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل، به کوشش محمد عبدالرحمان المرعشلی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1418ق.
20ـ    پاکتچی، احمد، «روی‌کردی ریشه‏شناختی به مادۀ قرآنی عزم»، پژوهش‏های زبان‌شناختی قرآن، سال ششم، شمارۀ 12، پاییز و زمستان 1396ش.
21ـ    پاکتچی، احمد، شیرزاد، محمدحسین و شیرزاد، محمدحسن، «تحلیلی زبان‏شناختی‌ـ‌بین‏الادیانی از انگارۀ نَذْر در قرآن کریم»، کتاب قیّم، سال نهم، شمارۀ 20، بهار و تابستان 1398ش.
22ـ    پطرس، آنتونیوس، المعجم المفصّل فی الأضداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1424ق.
23ـ    جوهری، اسماعیل بن حماد، تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، دار العلم للملایین، 1407ق.
24ـ    خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1417ق.
25ـ    خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1410ق.
26ـ    راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، بیروت/ دمشق، دار العلم/ دار الشامیة، 1412ق.
27ـ    زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر، 1414ق.
28ـ    زجّاج، ابراهیم بن السری، معانی القرآن و إعرابه، به کوشش عبدالجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتاب، 1408ق.
29ـ    زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الأبرار، به کوشش عبدالأمیر مهنّا، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1412ق.
30ـ    زمخشری، محمود بن عمر، الکشّاف، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
31ـ    سبت، خالد بن عثمان، قواعد التفسیر: جمعاً و دراسةً، قاهره، دار ابن عفّان، 1421ق.
32ـ    سیاح، احمد، فرهنگ جامع عربی‏ـ‏فارسی، تهران، کتاب‏فروشی اسلام، 1338ش.
33ـ    سیدی، سید محمد، «ابن‏فارس»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد چهارم، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1370ش.
34ـ    سیوطی، عبدالرحمان بن أبی‏بکر، الإتقان فی علوم القرآن، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1394ق.
35ـ    سیوطی، عبدالرحمان بن أبی‏بکر، الدر المنثور، قاهره، المطبعة المیمنیة، 1314ق.
36ـ    شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق/ بیروت، دار ابن کثیر/ دار الکلم الطیب، 1414ق.
37ـ    صاحب بن عباد، المحیط فی اللغة، به کوشش محمدحسن آل‏یاسین، بیروت، عالم الکتاب، 1414ق.
38ـ    طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
39ـ    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، به کوشش سید هاشم رسولی محلاتی و سید فضل‏الله یزدی طباطبایی، بیروت، دار المعرفة، 1408ق.
40ـ    طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، به کوشش عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، قاهره، دار الهجر، 1422ق.
41ـ    شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
42ـ    عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس، قاهره، دار الحدیث، 1364ق.
43ـ    عبدالتواب، رمضان، فصول فی فقه العربیة، قاهره، مکتبة الخانجی، 1420ق.
44ـ    عهد عتیق، تهران، انجمن کتاب مقدس ایران، 1362ش.
45ـ    فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
46ـ    فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، به کوشش محمد علی النجار، قاهره، المجلس الأعلی للشئون الإسلامیة، 1421ق.
47ـ    فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، به کوشش محمد نعیم العرقسوسی، دمشق، مؤسسة الرسالة، 1426ق.
48ـ    فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العلمیة، بی‏تا.
49ـ    قانون مجازات اسلامی، مصوب سال 1392ش.
50ـ    قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، به کوشش احمد البردونی و ابراهیم اطفیش، قاهره، دار الکتب المصریة، 1384ق.
51ـ    مشکور، محمدجواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‏های سامی و ایرانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1357ش.
52ـ    مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
53ـ    مقاتل بن سلیمان، التفسیر، به کوشش عبدالله محمود شحاتة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1423ق.
54ـ    مکوند، محمود و عقدکی، سلیمان، «ریشه‏شناسی واژۀ قرآنی عَزَّرَ و نقش آن در ارزیابی ترجمه‏های قرآنی»، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال سوم، شمارۀ 3، پاییز 1398ش.
55ـ    نحّاس، احمد بن محمد، معانی القرآن، به کوشش محمد علی صابونی، مکه، جامعة اُمّ القری، 1428ق.
56ـ    نخله الیسوعی، رفائیل، غرائب اللغة العربیة، بیروت، دار المشرق، 1986م.
57ـ    Beeston, A. F. L. et al., Sabaic Dictionary, Beirut, Librairie du Liban, 1982.
58ـ    Biella, J. Copeland, Dictionary of Old South Arabic: Sabaean Dialect, Cambridge, Scholars Press, 1982.
59ـ    Black, J. et al., A Concise Dictionary of Akkadian, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2000.
60ـ    Bomhard, Allan R., A Comprehensive Introduction to Nostratic Comparative Linguistics, Charleston, SC, Signum Desktop Publishing, 2015.
61ـ    Brun, S., Dictionarium Syriaco-Latinum, Beirut, Typographia PP. Soc. Jesu, 1895.
62ـ    Costaz, Louis, Syriac-English Dictionary, Beirut, Dar El-Machreq, 2002.
63ـ    Dalman, Gustaf, Aramäisch-Neuhebräisches Wörterbuch zu Targum, Talmud und Midrasch, Frankfurt, Kauffmann, 1901.
64ـ    Del Olmo Lete, G. D. & Sanmartin, J., A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, tr. Wilfred Watson, Leiden, Brill, 2003.
65ـ    Dillmann, A., Lexicon Linguae Aethiopicae, Lipsiae, T. O. Weigel, 1865.
66ـ    Dolgopolsky, Aharon, Nostratic Dictionary, Cambridge, McDonald Institute for Archaeological Research, 2008.
67ـ    Drower, E. S. & Macuch, R., A Mandaic Dictionary, Oxford, Clarendon Press, 1963.
68ـ    Feyerabend, Karl, A Complete Hebrew-English Pocket-Dictionary to the Old Testament, Berlin-Schöneberg, Langenscheidt, 1905.
69ـ    Gelb, Ignace, et al., The Assyrian Dictionary, Chicago, Oriental Institute of Chicago University, 1998.
70ـ    Gesenius, William, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, ed. F. A. Brown, Oxford, Clarendon Press, 1939.
71ـ    Gray, Louis, Introduction to Semitic Comparative Linguistics, Amsterdam, Philo Press, 1971.
72ـ    Hoftijzer, J. & Jongeling, K., Dictionary of the North-West Semitic Inscriptions, Leiden, Brill, 1995.
73ـ    Jastrow, Marcus, A Dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and Yerushalmi and the Midrashic Literature, London/ New York, Luzac/ Putnam, 1903.
74ـ    Jeffery, Arthur, The Foreign Vocabulary of the Qur'an, Baroda, Oriental Institute, 1938.
75ـ    Jennings, William, Lexicon to the Syriac New Testament (Peshiṭta), Oxford, Clarendon Press, 1926.
76ـ    Klein, E., A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language, Jerusalem, The University of Haifa, 1987.
77ـ    Krahmalkov, Ch. R., Phoenician-Punic Dictionary, Leuven, Peeters, 2000.
78ـ    Leslau, Wolf, Comparative Dictionary of Ge'ez, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 1991.
79ـ    Leslau, Wolf, Lexique Soqotri, Paris, Librairie C. Klincksieck, 1938.
80ـ    Moscati, Sabatino, An Introduction to the Comparative Grammar of the Semitic Languages, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 1980.
81ـ    Muss-Arnolt, W., A Concise Dictionary of the Assyrian Language, Berlin, Reuther & Reichard, 1905.
82ـ    Orel, Vladimir & Stolbova, Olga, Hamito-Semitic Etymological Dictionary, Leiden, Brill, 1995.
83ـ    Payne Smith, Robert, A Compendious Syriac Dictionary, Oxford, Clarendon Press, 1903.
84ـ    Reynolds, Gabriel Said, The Qur'an and the Bible, New Haven & London, Yale University Press, 2018.
85ـ    Soden, Wolfram Von, Akkadisches Handwörterbuch, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 1965.
86ـ    Sokoloff, Michael, A Dictionary of Jewish Palestinian Aramaic of the Byzantine Period, Ramat-Gan, Bar Ilan University Press, 1992.
87ـ    Zammit, Martin, A Comparative Lexical Study of Qur'anic Arabic, Leiden, Brill, 2002.

  • تاریخ دریافت 22 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 31 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 05 اردیبهشت 1405