پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

از سلطه تا مسئولیت اخلاقی: تفسیر کشیا علی از «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ...» (نساء/ 34)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
آسیه هما 1
سهیلا پیروزفر 2
احمدرضا تحیری 3
1 دانش‌جوی دکتری علوم تربیتی، گرایش قرآن و علوم، نمایندگی مشهد، جامعة المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
3 استادیار گروه قرآن و علم، نمایندگی خراسان، جامعة المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.
10.22034/naghdeara.2026.552889.1353
چکیده
این مطالعه با روی‌کرد تحلیلی‌ـ‌تفسیری با هدف بازخوانیِ انتقادیِ آیۀ ۳۴ سورۀ نساء در اندیشۀ تفسیری کشیا علی انجام شده است. او بر تمایزِ میان وحی و تفسیرهای مردسالارانۀ فقهِ اسلامی سنتی تاکید می‌کند. نوآوری اصلی مقاله‘ بازشناسی تحلیلِ سه‌سطحی (زبانی‌ـ‌ادبی، تاریخی و سیاسی‌ـ‌اجتماعی) کشیا علی است که برخلاف تحلیل‌های صرفاً لغویِ دیگر مفسران فمینیست، بر مبنای اخلاق اسلامی و نقد ساختارهای فقهی مردسالارانه سامان یافته است. فرضیۀ مطالعۀ کنونی آن است که کشیا علی می‌خواهد با نقد ادبی نشان دهد که قوامیت امری اخلاقی و مبتنی بر مسئولیت مالی و حمایتی مرد و نه نشانه‌ای از برتری ذاتی است و ازهمین‌رو مفهوم قانتات را به اطاعت از خداوند و حافِظاتٌ لِلغَیب را هم به پای‌بندی زنان به تعهدات ایمانی برمی‌گرداند. کشیا علی با تحلیل تاریخی نیز می‌خواهد از این دفاع کند که بسیاری از احکام زناشویی در فقه سنتی در بستری شکل گرفته‌اند که روابط قدرت، ساختارهای برده‌داری و اقتصاد مردمحور نقش تعیین‌کننده داشته‌اند؛ امری که وی خود آن را محور نقد و بازسازی اخلاقی قرار می‌دهد. در سطح سیاسی‌ـ‌اجتماعی نیز کشیا علی می‌خواهد از این دفاع کند که قرائت‌های اقتدارگرایانه از آیه نتیجۀ استمرار منطق تاریخی تمکین، کنترل بدن و نابرابری جنسیتی است. او با تأکید بر لزومِ قرار دادنِ عدالت و کرامت انسانی در مرکز تفسیر، چارچوبی برای بازاندیشی معنای آیه ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
تفسیر فمینیستی
فمینیسم اسلامی
فقه مردسالار
عدالت جنسیتی
نشوز
اخلاق زناشویی
موضوعات

عنوان مقاله English

From Domination to Moral Responsibility: Kecia Ali’s Theological-Ethical Reading of Q. 4:34 (al-Rijālu Qawwāmūna ʿalā al-Nisāʾ)

نویسندگان English

Asiyeh Homa 1
Soheila Pirouzfar 2
Ahmad Reza Tahayori 3
1 PhD student in Educational Sciences, Qurʾān and Sciences, Mashhad Representative Office, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Qurʾān and Science, Khorasan Representative Office, Al-Mustafa International University, mashhad, Iran.
چکیده English

This article critically examines Kecia Ali’s feminist interpretation of Q. 4:34, a pivotal verse on male authority (qawwāmiyyah) and marital conduct. Ali, an American Muslim feminist scholar working within Islamic theology, distinguishes between the Qurʾān as divine revelation and its patriarchal interpretations in classical jurisprudence (fiqh). The study analyzes Ali’s three-level critique: literary-linguistic, historical, and political-social. Linguistically, Ali reinterprets qawwāmūn as conditional financial responsibility rather than inherent superiority, and ḍarb (striking) as incompatible with the Qurʾān’s core ethical values of justice and human dignity. Historically, she demonstrates how early jurists, influenced by slavery and male ownership, conceptualized marriage as milk al-buḍʿ (ownership of the vulva), turning mahr into compensation for male sexual access. Politically, she critiques how modern Muslim states codified these rulings into family laws, using nushūz (marital discord) and enforced obedience to control women’s bodies. Ali argues that most patriarchal readings stem not from revelation but from historical power structures. Operating from within Islamic theological premises—such as divine unity and human vicegerency (khalīfah)—she advocates for an ethical, justice-centered hermeneutic that prioritizes moral responsibility over male authority, offering a reformist model for reinterpreting gendered Qurʾānic passages in the contemporary world.

کلیدواژه‌ها English

Feminist Exegesis
Islamic Feminism
Patriarchal Jurisprudence (Fiqh)
Gender Justice
Nushūz
Marital Ethics
1ـ             اسحاقی، سیدحسین، «تأملی بر پیکره و پی‌آمدهای فمینیسم اسلامی»، رواق اندیشه، شمارۀ 44، 1384ش.
2ـ             بدره، محسن، میرخانی، عزت‏السادات، و شاکری گلپایگانی، طوبی، «چشم‏انداز جریان موسوم به فمینیسم اسلامی به بازنگری فقه سنی: کاوش تطبیقی دیدگاه‏های عزیزه الحبری و کشیا علی»، زن در فرهنگ و هنر، دورۀ 7، شماره 3، پاییز 1394ش.
3ـ             توفیقی، فاطمه، روش‌های مدرن تفسیر متون مقدس، تهران، نشر کرگدن، 1404ش.
4ـ             خان‌علی، پریسا، آموزش زنان در اسلام و مکتب فمینیسم، اصفهان، کیاراد، 1394ش.
5ـ             شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
6ـ             عاملی، جعفرمرتضی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، قم، دارالحدیث، 1385ش. 
7ـ             فخررازی، محمدبن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
8ـ             فمینیسم و دانش‏های فمینیستی: ترجمه و نقد تعدادی از مقالات دایره المعارف فلسفی روتلیج، ترجمۀ عباس یزدانی و بهروز جندقی، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، بهار 1388ش.  
9ـ             محمودی، علی، الهیات فمینیستی مسیحیت در مقایسه با نگرش اسلام، قم، دانشکدۀ اصول دین، 1396ش.
10ـ         مقدس، حسین، مدرنیسم از دیدگاه علامه طباطبایی و محمد عبده، قم، نشر ندای دوست، 1392ش.
11ـ         میرحسینی، زیبا، «اسلام سیاسی و آیندۀ زن مسلمان»، بازتاب اندیشه، شمارۀ 76. 1385ش.
12ـ         ودود، آمنه، قرآن و زن: بازخوانی متن مقدس از منظر یک زن، ترجمۀ اعظم پویازاده و معصومه آگاهی، تهران، حکمت، 1393ش.
13ـ         هدایت‏الله، عایشه، حاشیه‏های فمینیستی قرآن، ترجمۀ مرضیه محصص و نفیسه دانش‏فرد، تهران، نشر کرگردن، 1400ش.
14ـ         Ali, Kecia, “About Me”, Kecia Ali's web site, retreived at June 03, 2026. https://www.keciaali.com/about-me#about-me-keciaali.
15ـ         Ali, Kecia, “The Ethics of 'Follow the Male Scholar': Authority, Gender, and the Construction of Normativity in Islamic Jurisprudence”, Journal of Feminist Studies in Religion, vol. 27. no. 2, 2011.
16ـ         Ali, Kecia, “Timeless Texts and Modern Morals: Challenges in Islamic Sexual Ethics”, New Testament and Qurʾān as Literature and Culture, ed. Kari Voight et. al.,  Leiden, Brill, 2009.
17ـ         Ali, Kecia, Marriage and Slavery in Early Islam, Harvard University Press, 2010.
18ـ         Ali, Kecia, Sexual Ethics and Islam Feminist Reflections on Qurʾān, Hadith, and Jurisprudence, England, Oneworld, 2006.
19ـ         Ali, Kecia. “Progressive Muslims and Islamic Jurisprudence: The Necessity for Critical Engagement with Marriage and Divorce Law.” In Progressive Muslims: On Justice, Gender and Pluralism, ed. Omid Safi, Oxford, Oneworld, 2003.
20ـ         Hammer, Juliane, “American Muslim Women, Religious Authority, and Activism: More Than a Prayer”, The American Journal of Islamic Social Sciences, vol. 31. no. 1, 2012.
21ـ         Mir- Hosseini, Ziba, Men in Charge? Rethinking Authority in Muslim Legal Tradition, London: Oneworld Book, first published, 2015.
22ـ         Schüssler Fiorenza, Elisabeth, But She Said: Feminist Practices of Biblical Interpretation. Boston, Beacon Press, 1992.
23ـ         Scott, J. W, “Gender: A Useful Category of Historical Analysis”, The American Historical Review, vol. 91, no. 5, 1986.

  • تاریخ دریافت 23 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 11 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 27 بهمن 1404