پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

مفهوم شک در فَإِنْ کُنْتَ فی شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا (یونس/ 94): تعامل اقتضائات بشریِ پیامبر(ص) با عصمت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 دانشیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2025.544082.1338
چکیده
آیۀ ۹۴ سورۀ یونس (فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ...) از آیات چالش‌برانگیز قرآن کریم است که مخاطب را به رفع تردید از محتوای وحی از طریق پرسش از اهل‌کتاب فرامی‌خواند: در آغازِ آیه از پیامبر(ص) خواسته می‌شود چنان‌چه نسبت به آن‌چه بر او وحی شده است شک و تردیدی دارد با مراجعه به اهل‌کتاب تردیدش را بِزُدایَد. در فقرۀ پایانیِ آیه نیز با عبارتِ «فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرین» با تأکید بیش‌تر از وی خواسته می‌شود که هرگونه شک و تردیدی را از خود دور کند. پرسش اصلی مطالعۀ حاضر آن است که آیا این خطاب متوجه شخص پیامبر(ص) است و اگر چُنین است، چه‌گونه با اصل عصمت انبیاء ــ‌‌به‌ویژه برپایۀ مبانی کلام شیعی‌ــ‌ سازگار می‌افتد. نگارندگان با مبنا قراردادن مفروضات الهیات اسلامی و نگاه خاص به عصمت پیامبر(ص)، این مسئله را به‌عنوان یک چالش تفسیری اصیل پی گرفته‌اند. ضرورت پژوهش‘ در تداومِ ابهاماتِ تاریخی در تفسیر آیه و کَثرَتِ آراء مفسران دربارۀ آن ریشه دارد. هدف تحقیق‘ بازخوانی انتقادی اقوال تفسیری و ارائۀ تفسیری راجح است که هم‌سو با ظاهر آیه، دیگر آیات قرآن و شأن نبوی باشد. فرضیۀ مطالعه آن است که خطاب آیه مستقیماً متوجه پیامبر(ص) است؛ اما نه برای گزارش شک واقعی؛ بل‌که برای پیش‌گیری از خطوراتِ ذهنیِ گذرا یا زدودنِ آن‌ها و تثبیت قلب وی. ازهمین‌رو با عصمت پیامبر(ص) تعارضی پیدا نمی‌کند؛ بل‌که چُنین خطاب‌هایی از باب اقتضائات بشریِ مُجاز برای پیامبر(ص) ارزیابی می‌شود و با مستنداتی از قرآن، ازجمله داستان ابراهیم و یونس(ع) و آیات تثبیتِ قلبیِ پیامبر(ص)، تأیید می‌گردد. هم‌چُنین اگرچه مخاطب اصلی‘ پیامبر(ص) است، این قبیل خطاب‌ها در زبان قرآن معمولاً جنبۀ سرایت‌پذیری به مؤمنان را نیز دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Prophetic Doubt in Qurʾān 10:94 (Between a Prophet's Traits and Inerrancy)

نویسندگان English

Mohammad Mahdi Farrahi 1
Mohammad Etratdoost 2
1 PhD Graduate in Quranic Sciences and Hadith, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study critically examines Qurʾān 10:94, “So if you are in doubt about what We have sent down to you, then ask those who read the Book before you,” a verse whose address to the Prophet Muḥammad has been widely considered by Muslim exegetes—especially within Shiʿi theology—to conflict with the doctrine of prophetic inerrancy (ʿiṣma). The article surveys and critiques the major interpretive approaches: redefining the addressee as someone other than the Prophet, interpreting “doubt” metaphorically, or treating the conditional as an impossible supposition (farḍ maḥāl). Through a detailed analysis of the verse’s wording, its immediate context (Q. 10:93-96), and parallel Qurʾānic passages (e.g., Q. 2:260, 21:87, 25:32), the study argues that these solutions depart unnecessarily from the apparent meaning (ẓāhir). Instead, it proposes a reading that accepts the Prophet as the direct addressee while maintaining his inerrancy: the conditional “if you are in doubt” is purely hypothetical and preventive, not a report of actual doubt. Fleeting, transient thoughts (khuṭūrāt qalbiyya) are possible for any human being, including prophets, and the verse serves as a divine measure for heart-strengthening (tathbīt al-qalb) and the preemptive removal of even hypothetical uncertainty. This interpretation respects both the linguistic integrity of the text and the foundational Shiʿi commitment to prophetic ʿiṣma.

کلیدواژه‌ها English

Prophetic Doubt and Uncertainty
Transient Mental Thoughts (Khaṭarāt Qalbiyya)
Heart-Strengthening (Tathbīt al-Qalb)
Prophetic Inerrancy (ʿIṣma)
Critical Exegesis
             قرآن کریم.
             آلوسی، سیدمحمود، روح المعانی، به کوشش على عبدالبارى عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
             ابن‌اسحاق، محمد، سیرة ابن‌اسحاق، به کوشش سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، 1398ق/ 1978م.
             ابن‌بابویه، محمد بن على، علل الشرائع، قم‏، کتاب‌فروشى داورى‏، 1385ش/ 1966م‏.
             ابن‌شعبه حرانى، حسن بن على‏، تحف العقول‏، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم‏، جامعۀ مدرسین‏، 1404ق/ 1363ش‏.
             ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بی‌جا، بی‌نا.
             ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، به کوشش عبدالسلام عبدالشافى محمد، بیروت، دارالکتب العلمیه،1422ق.
             ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش محمد حسین شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1419ق.
             ابن‌مبارک، عبدالله، الزهد، به‌کوشش حببیب‌الرحمان اعظمی، بیروت، دارالکتب العلمیة.
10ـ         ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش طه عبدالرئوف سعد، بی‌جا، شرکة الطباعة الفنیة المتحدة.
11ـ         ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط، به کوشش محمد جمیل صدقی، بیروت، دارالفکر، 1420ق.
12ـ         ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، تفسیر، به کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، 1371ش.
13ـ         احمد بن حنبل، المسند، به‌کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1421ق.
14ـ         اسمعیلی‌زاده، عباس و سلمان‌نژاد، مرتضی، «بازخوانی مفهوم شک در قرآن کریم»، پژوهش‌نامۀ تفسیر و زبان قرآن، سال 5، شمارۀ 2، فروردین 1396ش. [https://doi.org/10.30473/quran.2017.3840].
15ـ         بابایی، علی‌اکبر و غلامعلی عزیزی‌کیا و مجتبی روحانی‌راد، روش‌شناسی تفسیر قرآن، قم/ تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه/ سمت، 1385ش.
16ـ         بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، 1416ق.
17ـ         بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، به کوشش محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت، دار طوق النجاة، 1422ق.
18ـ         برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، به‌کوشش جلال الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیة، 1371ق.
19ـ         بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل، به کوشش محمد عبد الرحمان مرعشلى، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 1418ق.
20ـ         جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، بی‌جا، بی‌نا.
21ـ         جوادی آملی، عبدالله، «درس تفسیر»، ضمن پایگاه اینترنتی مدرسۀ فقاهت، دسترسی در 9/ 9/ 1404ش.
22ـ         دروزه، محمد عزت، التفسیر الحدیث، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیة، 1383ق.
23ـ         زمخشرى، محمود، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
24ـ         سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، قم، مؤسسۀ الامام الصادق(ع)، 1421ق.
25ـ         سمرقندى، نصربن محمد بن احمد، بحرالعلوم، بی‌جا، بی‌نا.
26ـ         سَیِّدِ مُرتَضیٰ، علی بن حسین، تنزیه الانبیاء، قم، دارالشریف الرضی، 1377ش.
27ـ         شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، المطبعة الحیدریة.
28ـ         شوکانی، محمد بن على، فتح القدیر، دمشق/ بیروت، دار ابن‌کثیر/ دار الکلم الطیب، 1414ق.
29ـ         صدری‌فر، نبی الله و رجب اکبرزاده و محمد مولوی، «شبهۀ وارده بر آیۀ 94 سورۀ یونس از طرف یوسف حداد و نقد آن»، تفسیرپژوهی، سال چهارم، شمارۀ 8، پاییز و زمستان 1396ش.
30ـ         طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
31ـ         طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم، 1377ش.
32ـ         طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.
33ـ         شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
34ـ         حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، به‌کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
35ـ         عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، به‌کوشش سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، چاپ‌خانۀ علمیه، 1380ق.
36ـ         فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
37ـ         فرهی، محمدمهدی، «ارزیابی انتقادی آراء مفسران در تفسیر آیۀ 105 سورۀ توبه»، پژوهش‌نامۀ نقد آراء تفسیری، سال چهارم، شمارۀ 7، تابستان 1402ش.
38ـ         فرهی، محمدمهدی، «اصول فهم و تبیین روایات در دو روی‌کرد عقل‌گرایی و نقل‌گرایی: مطالعۀ موردی دو شرح ملاصدرا و مجلسی بر کافی»، علوم حدیث، شمارۀ 107، بهار 1402ش.
39ـ         قرشى، سیدعلى‌اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1377 ش.
40ـ         قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، 1364ش.
41ـ         قمى، على بن ابراهیم، التفسیر، به‌کوشش سیدطیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، 1367ش.
42ـ         مدرسى، سیدمحمدتقى، من هدى القرآن، تهران، دار محبى الحسین، 1419ق.
43ـ         مسلم بن حجاج نیشابوری، الصحیح، به‌کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
44ـ         معرفت، محمدهادی، تاریخ قرآن، تهران، سمت، 1382ش.
45ـ         مغنیه، محمد جواد، التفسیر الکاشف، تهران، اسلامیه، 1424ق.
46ـ         ملاحویش آل‌غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقى، 1382ق.
47ـ         Sobhaninia Mohammad, “Reviewing the Concept of 'Doubt' in Verse 94 of Surah Yūnus”, Journal of Qur'anic Knowledge, vol. 61, summer 2025. https://doi.org/10.22054/ rjqk.2025.86432.3134

  • تاریخ دریافت 31 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 11 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آذر 1404