پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

گریختنِ یونس(ع) یا ترک قوم: خوانشِ انتقادیِ آراء برپایۀ ارتباطات درون‌متنیِ سورۀ صافّات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشکدۀ علوم قرآنی کرمانشاه، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، کرمانشاه، ایران
چکیده
آیات 139-148 سورۀ صافّات به بیان بخش‌هایی از مهم‌ترین جلوه‌های سرگذشت یونس(ع) اختصاص دارند. در آیۀ 140 با تعبیر «اِذ أَبَقَ إِلَى الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» به اقدامی از وی اشاره می‌شود که مفسران گاه آن را به رفتن به سمت کشتی و گاه به نوعی گریختن تفسیر نموده‌اند. برای مفسران قرآن، هم این‌که یونسِ نبی(ع) ازچه‌رو سوی کشتی آمده، و هم این‌که به چه علت به سرنوشتِ گرفتاری در ظُلُماتِ شکمِ نهنگ و دریا مُبتلا شده، پرسش‌برانگیز بوده است. مسئلۀ اصلی مطالعۀ کنونی دست‌یابی به معنای صحیح آیۀ یادشده دربارۀ علتِ اقدام یونس(ع) است. کوشش خواهد شد با نقدِ آراءِ تفسیری با تکیه بر سیاقِ آیاتِ مرتبط، ارتباطات درون‌متنیِ سوره و بافتار واژگانی و معنایی آیه به این مسئله مطالعه پاسخ داده شود. چنین می نماید بتوان از این دفاع کرد که وی پس از انجامِ وظیفه رسالت خویش، مانند همۀ انبیائی که عذابِ قوم‌شان قطعی شده است، مخفیانه قوم خود را ترک کرده، و از آنان دور شده، و با نظر به سرگذشتِ انبیاءِ مذکور در سوره چه‌بسا این دوری آن زمان روی داده است که قومِ وی قصد جانش نموده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reconsidering Jonah’s Departure in Sūrat al-Ṣāffāt: Context, Lexicography, and Prophetic Infallibility

نویسنده English

Majid chehri
Assistant Professor, Department of Quranic Interpretation and Sciences, Kermanshah Faculty of Quranic Sciences, University of Holy Quranic Sciences and Education, Kermanshah, Iran.
چکیده English

This study provides a critical analysis of the exegetical interpretation of Q. 37:140, focusing on the phrase “idh abaqa ilā al-fulki al-mashḥūni”. The dominant exegetical tradition, drawing heavily on Israʾīliyyāt, interprets abaqa as to flee (ibāq), thereby attributing a culpable act of abandonment or a tark al-awlā (abandoning the more virtuous course) to the Prophet Jonah (Yūnus)—a reading that creates tension with the Shīʿī doctrine of prophetic infallibility (ʿiṣmah). Challenging this view, this study employs a critical-structural methodology based on intra-textual coherence (siyāq) and lexicographical analysis. The study first examines the unified context of Sūrat al-Ṣāffāt (Q. 37:72–148), demonstrating that the shared theme across prophetic narratives is trial and divine deliverance, not punishment for prophetic error. Second, it re-examines the root ʾ-b-q using classical Arabic lexicons and pre-Islamic poetry, revealing a semantic range that includes “to distance oneself”, “to withdraw secretly”, or “to go away” without the necessary connotation of fearful or disobedient flight. The study concludes that the prophet Jonah, like the other prophets in the same sūrah, faced a mortal threat and secretly withdrew from his people out of necessity. This action, signified by abaqa in this context, is not an act of disobedience. This interpretation resolves the inconsistency between Sūrat al-Ṣāffāt and other sūrahs (e.g., Q. 21:87–88) while remaining fully consistent with both the contextual framework of the sūrah and the doctrine of prophetic infallibility.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾanic Narratives
Infallibility of the Prophets
Context
Textual Coherence
Critique of Exegetical Narrations

١ـ قرآن کریم.
٢ـ عهد عتیق، لندن، انتشارات ایلام، ۲۰۰۲م.
٣ـ ابن ابی حاتم، عبدالرحمان بن ادریس، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبه نزار الباز، ۱۴۱۹ق.
۴ـ ابن درید، محمد بن حسن، و بعلبکی، رمزی، جمهرة اللغة، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۹۸۷م.
۵ـ ابن سائب کلبی، هشام بن محمد، جمهرة النسب، به کوشش حسن ناجی، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۰۷ق.
۶ـ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۳۹۸ق.
٧ـ ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
٨ـ ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، به کوشش جمال الدین میردامادی، بیروت، دارصادر.
٩ـ ابوزید انصاری، سعید بن اوس، النوادر، به کوشش محمد عبدالقادر احمد، بیروت، دارالشروق، ۱۴۰۱ق.
١٠ـ ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، به کوشش محمد عوض مرعب و دیگران، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق/ ۲۰۰۱م.
١١ـ بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن. قم، موسسه البعثه، ۱۴۱۵ق.
١٢ـ بصیری، فاطمه؛ حاجیعبدالباقی، مریم؛ مرادی زنجانی، حسین؛ اکبریراد، طیبه، «تحلیل رابطۀ تکرار و
گزینشگری در بیان قصص انبیاء با هدفمندی سورههای قرآن»، پژوهش دینی، سال ،۲۱ شمارۀ ،۴۴ تابستان ۱۴۰۱ش.
١٣ـ بهجت پور، عبدالکریم، همگام با وحی. قم، تمهید، ۱۳۹۰ش.
١۴ـ جواهری، سید محمد حسین، «نظریه اعجاز شبکه معارفی و تشریعی قرآن»، قبسات، سال بیست و چهارم، شمارۀ ،۹۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
١۵ـ چهری، مجید، «بازپژوهی مفهوم عبارت قرآنی «و ذا النون إذ ذهب مغاضبا فظن أن لن نقدر علیه...» و نقد
برداشتهای تفسیری از آن»، پژوهشهای قرآن و حدیث، سال ،۵۷ شمارۀ ،۲ اسفند ۱۴۰۳ش.
https://doi.org/⒑22059/jqst.202⒋37003⒍670287
١۶ـ حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، به کوشش هاشم رسولی، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
١٧ـ خلیل بن احمد، العین، قم، نشر هجرت، ۱۴۰۹ق.
١٨ـ رضیالدین استرآبادی، محمد بن حسن، شرح شافیة ابن الحاجب، به کوشش محمد محییالدین
عبدالحمید و دیگران، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۳۹۵ق/ ۱۹۷۵م.
١٩ـ زبیدی، محمد بن محمد؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب؛ و شیری، علی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۹۹۴م.
٢٠ـ زحیلی، وهبه بن مصطفی، التفسیر المنیر، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۸ق.
٢١ـ سلامت باویل، لطیفه، «تحلیل ساختار روایت داستان حضرت یونس در قرآن کریم بر اساس دیدگاه ژرار
ژنت»، پژوهشنامۀ قرآن و حدیث، سال دهم، شمارۀ ،۲۰ تابستان ۱۳۹۶ش.
https://dor.isc.ac/dor/⒛100⒈⒈200804⒘139⒍⒑⒛⒊5
٢٢ـ سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور، قم، کتابخانۀ مرعشی، ۱۴۰۴ق.
٢٣ـ شمخی، مینا و عبدالخانی، سعید، «تکرار داستانها در قرآن و فرضیۀ سنتهای مختلف»، آموزه های قرآنی، سال ،۲۲ شمارۀ ،۴۲ شمارۀ پیاپی ،۴۲ دیماه ۱۴۰۴ش.
https://doi.org/⒑30513/qd.202⒌707⒈2559
٢۴ـ شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، بهکوشش احمد حبیب قصیر عاملی، نجف، مطبعة النعمان،۱۳۸۳ق/ ۱۹۶۴م.
٢۵ـ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، به کوشش عبادالله تهرانی و علیاحمد ناصح، قم، دارالمعارف الاسلامیه، ۱۴۱۱ق.
٢۶ـ شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، تفسیر القرآن، به کوشش سیدمحمدعلی ایازی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
٢٧ـ صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد، و آل یاسین، محمد حسن، المحیط، بیروت، عالم الکتب، ۱۴۱۴ق.
٢٨ـ صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
٢٩ـ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
٣٠ـ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، به کوشش فضل الله یزدی طباطبایی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
٣١ـ طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۲ق.
٣٢ـ طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، به کوشش احمد حسینی اشکوری، تهران، نشر مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
٣٣ـ عزیزی، سعید، راد، علی، رویکرد مفسران و شبهه قرآنی یونس(ع): تحلیل، نقد و انتخاب، پژوهشهای تفسیر تطبیقی، سال ،۸ شمارۀ ،۱ شمارۀ پیاپی ،۱۵ فروردین ۱۴۰۱ش.
https://doi.org/⒑22091/ptt.202⒉578⒏1801
٣۴ـ عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
٣۵ـ فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۲ق.
٣۶ـ فضل الله، محمد حسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
٣٧ـ فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، انتشارات هجرت، ۱۴۱۴ق.
٣٨ـ قاسمی، جمال الدین، محاسن التاویل، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
٣٩ـ قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
۴٠ـ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش.
۴١ـ کمالی زادۀ اردکانی، حسین و راد، علی، «شبهات دربارۀ حضرت یونس در تفاسیر فریقین: پاسخها و رویکردها»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال دوم، شمارۀ ،۳ بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
۴٢ـ لسانی فشارکی، محمد علی، قصۀ یونس و قوم یونس در قرآن کریم، کارگاه آموزشی شمارۀ ،۱۵ قابل دسترسی در پایگاه اینترنتی کانون زبان ایران، ۱۴ /۰۶ /۱۳۹۷ش.
https://quranlsn.ir/product/?uuid=17ec6b29-8dfe-11ee-a9c0-0050569caf39
۴٣ـ مدرسی، محمد تقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین(ع)، ۱۴۱۹ق.
۴۴ـ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
۴۵ـ نحاس، احمد بن محمد، اعراب القرآن، به کوشش عبدالمنعم خلیل ابراهیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ق.
۴۶ـ نهج البلاغه، گردآوری شریف رضی، به کوشش محمد عبده، بازنشر قم، دارالذخائر، ۱۴۱۲ق/ ۱۳۷۰ش.
47ـ Yaseen, Ghassan Taha, “Qurʾān and Archaeological Discoveries: Evidence from the
Near East”, World Journal of Islamic History and Civilization, Vol. 1 ،No. 3, 2011.

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 03 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 03 مهر 1404