پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

روی‌کردِ قُشَیری در تفسیر بَسمَله و ارزیابی عمل‌کرد وی در لطائف الإشارات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران (Mirhoseini@meybod.ac.ir).
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/naghdeara.2025.541965.1334
چکیده
قُشَیری (درگذشتۀ 465ق) در تفسیر لطائف الإشارات نگرش نوآورنهای را ذیل بسملۀ هر سوره در پیش گرفته و توضیحاتی منحصر به فرد ارائه نموده است. این توضیحات بعضاً ‌درون‌مایۀ یک‌سانی دارند؛ اما در سطح واژگان تفاوت‌های قابل‌ملاحظه‌ای میان‌شان دیده می‌شود. این عمل‌کرد با دیگر تفاسیر متمایز است و از جنبۀ قِدمَت، پیش‌گام محسوب می‌شود. این مطالعه با روش توصیفی تحلیلی بر توضیحات قشیری ذیل بسمله تمرکز دارد تا به اهداف قشیری از انتخاب این موضوعات برای درج ذیل تفسیر بسمله دست یابد. بدین‌منظور دو فرضیه قابل‌ارزیابی است: نخست آنکه توضیحات قشیری با فواتح و خواتیم همان سوره مرتبط باشد؛ دوم آنکه این تفاسیر با محور اصلی سوره در ارتباط باشند. بررسی تفسیر 113 بسملۀ قشیری در مطالعۀ کنونی نشان می‌دهد که در هر دو فرضیه، بیش‌ترین نوع رابطه میان توضیحات مفسر و سوره از نوع تطابق، و البته در موارد پرشماری هم از جنس تباین است. به بیان دیگر، توضیحات قشیری در بسیاری از موارد از جنس ذوقیاتی است که هیچ ربطی به محور اصلی سوره ندارد. در برخی موارد حتی رابطۀ تضاد نیز مشاهده می‌شود؛ یعنی توضیح قشیری در نقطۀ مقابل محور اصلی سوره قرار دارد. درهرحال در مطالعۀ کنونی با نظر به عمل‌کرد قشیری از این فرضیه دفاع می‌شود که او هر بسمله را مختص به همان سوره می‌داند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Al-Qushayri’s Approach to Interpreting the Basmala: Evaluation of His Exegetical Technique in Laṭāʾif al-Ishārāt

نویسندگان English

Mohammad Sajjad Zare Bidoki 1
‎Yahya Mirhoseini 2
Hamid Hamidian 3
1 Master's degree in Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran (Mirhoseini@meybod.ac.ir).
3 Associate Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده English

Abu’l-Qāsim Al-Qushayrī (d. 465 AH), in his commentary Laṭāʾif al-Ishārāt, adopted an innovative approach to the Basmala of each surah, providing unique explanations for each. While these explanations often share a common underlying theme, they exhibit significant differences at the lexical level. This methodology is distinct from other commentaries and given its early date, is considered pioneering. This study, employing a descriptive-analytical method, focuses on Al-Qushayrī's explanations under the Basmala to discern his objectives in selecting these specific topics for inclusion in his interpretation of this verse.
To this end, two hypotheses can be evaluated: first, that Al-Qushayrī's explanations are related to the openings and closings (Fawātiḥ and Khawātim) of the same surah; and second, that these interpretations are connected to the central theme of the surah. An examination of Al-Qushayrī's interpretation of 113 instances of the Basmala in the present study reveals that in both hypotheses, the most frequent type of relationship between the exegete's explanations and the surah is one of correspondence, though in numerous cases, it is one of divergence. In other words, in many instances, Al-Qushayrī's explanations are of the nature of subjective insights that bear no relation to the surah's central theme.
Our study demonstrates that Al-Qushayrī's discussions under the Basmala can be categorized into three main themes: Firstly, he considers the interpretation of the Basmala in each surah as an opportunity to elucidate the Divine Names and Attributes and to engage in their esoteric interpretation (taʾwīl) and mystical unveiling. All his explanations—such as those clarifying names like Allāh, al-Raḥmān, and al-Raḥim, his esoteric interpretations of the Divine Names, or his commentary on the letters constituting the verse of Tasmiyah—fall under this overarching category.
Secondly, he regards the interpretation of the Basmala as a chance to expand the spiritual experiences of his readers. He strives to create these experiences through expressions of praise and eulogy for the Divine, intimate prayers, allusions to the majesty of hearing the name Allah, or by describing the spiritual graces (karāmat) associated with reciting the Tasmiyah verse. The reason for this is that he elevates the Basmala to the most important invocation and litany that can enable a mystic or Sufi to attain the higher stages of the spiritual path (suluk).
Thirdly, he occasionally presents scattered admonitions (mawāʿiz), such as reminders of the possibility of attaining happiness through obedience, or allusions to the characteristics of the believers and the mystics. Qushayrī’s interpretations reveal that his intellectual framework is dominated by tabshīr (encouragement) and rajāʾ (hope), in contrast with a fear-centered approach. In other words, he emphasizes God’s vast mercy and directs his audience’s attention to Divine compassion and forgiveness, even toward sinners and wrongdoers. Nevertheless, the present study, considering Al-Qushayrī's methodology, defends the hypothesis that he regarded each Basmala as specific to its respective surah. In Al-Qushayrī’s approach, both his adherence to the Shāfi‘i madhhab and his Sufi inclination were influential.

کلیدواژه‌ها English

Basmala
Verse of Tasmiya
Exegesis
Esoteric Interpretation
Laṭāʾif al-Ishārāt
Abū&‌‌‌‌‌rsquo
l-Qāsim al-Qushayrī
1ـ    قرآن کریم.
2ـ    آتش، سلیمان ابراهیم، مکتب تفسیر اشاری، ترجمۀ توفیق هاشم‌پور، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۱ش.
3ـ    آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
4ـ    ابن ابی الاصبع، عبدالعظیم بن عبدالواحد، بدیع القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸ش.
5ـ    ابن‌بابویه، محمد بن علی، عیون أخبار الرّضا(ع)، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ش.
6ـ    ابن‌بابویه، محمد بن علی، التوحید، قم، جامعۀ مدرسین، ۱۴۱۶ق.
7ـ    ابن‌عربی، محمد بن علی، التفسیر (تأویلات عبدالرّزاق)، به کوشش سمیر مصطفی رباب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، ۱۴۲۲ق.
8ـ    ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۹ق.
9ـ    ابن‌معصوم (مدنی)، علیخان بن احمد، أنوار الربیع فی أنواع البدیع، نجف، مطبعة النعمان، ۱۹۶۸م.
10ـ    ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان‏، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
11ـ    افتاده‌ تیزآبی، غلام رسول‌، قشیری و روش او در تفسیر لطائف الإشارات، پایان‌نامۀ‌ کارشناسی ارشد رشتۀ علوم قرآن و حدیث‬، دانشگاه کرمانشاه، ۱۳۸۰ش.
12ـ    الهی خراسانی، علی اکبر، «بحثی دربارۀ بسم الله»، مشکات، شمارۀ ۲۱، ۱۳۶۷ش. 
13ـ    بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق.
14ـ    «بسمله»، دانش‌نامۀ قرآن و حدیث، به کوشش محمد محمدی ری‌شهری و دیگران، جلد 13، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۱ش. 
15ـ    بسیونی، ابراهیم، «مقدمۀ» لطائف الإشارات، قاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، ۲۰۰۰م.
16ـ    بیات، محمدحسین، «روش و گرایش تفسیری ابوالقاسم قشیری با تکیه بر تفسیر لطائف الإشارات»، سراج منیر، سال دهم، شم‍ارۀ ۳۷، زمستان ۱۳۹۸ش.
17ـ    ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، ۱۴۲۲ق.
18ـ    جوادی‌ آملی‌، عبدالله، تسنیم تفسیر قرآن کریم. قم‌، مرکز نشر اِسراء، ۱۳۹۱ش.
19ـ    حسن‌زاده آملی، حسن، «تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم»، بینات، سال پنجم، شم‍ارۀ ۲۰، اسفند ۱۳۸۹ش.
20ـ    حوی، سعید، الأساس فى التفسیر، قاهرة، دارالسلام، ۱۴۲۴ق.
21ـ    خامه‌گر، محمد، اصول و قواعد کشف استدلالی غرض سوره‌های قرآن، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۶ش.
22ـ    خامه‌گر، محمد،ساختار هندسی سوره‌های قرآن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۵ش.
23ـ    خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، قم، آیۀ نور، ۱۳۹۵ش.
24ـ    خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، به کوشش مصطفی عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
25ـ    خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
26ـ    خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
27ـ    رجبی‌پور میبدی، انسیه، یحیی میرحسینی و کمال صحرائی، «تحلیلی بر ترجمه و تفسیر بسمله در کشف الأسرار میبدی»، پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ ۳۱، پائیز و زمستان ۱۴۰۱ش.
28ـ    ریتر، هلموت، «آغاز فرقه حروفیه»، ترجمۀ حشمت مؤید، فرهنگ ایران زمین، شمارۀ ۱۰، ۱۳۴۱ش.
29ـ    زارع ‌بیدکی، محمدسجاد، واکاوی تفسیر و تأویل بسمله در لطائف الإشارات قشیری، پایان‌نامۀ‌ کارشناسی ارشد، رشتۀ علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد، ۱۴۰۱ش.
30ـ    زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
31ـ    سیاوشی، کرم، «نگاهی به تفسیر کهن لطائف الإشارات قشیری»، بینات، سال پانزدهم، شم‍ارۀ ۵۷، بهار ۱۳۸۷ش.
32ـ    سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الإتقان فی علوم القرآن، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۷۴م. 
33ـ    سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الدر المنثور، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
34ـ    سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، معترک الأقران فی إعجاز القرآن، قاهرة، علی محمد بجاوی، ۱۹۶۹-۱۹۷۳م.
35ـ    شمع‌ریزی، سیدحمید، نقد و بررسی تفسیر لطائف الإشارات، پایان‌نامۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الٰهیات و معارف اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ۱۳۸۳ش.
36ـ    صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق، اعجاز البیان فی تفسیر امّ القرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۱ش.
37ـ    طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، ۱۳۹۰ق.
38ـ    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
39ـ    طوسی، محمد بن حسن، الخلاف فی الأحکام، قم، جامعۀ مدرسین.
40ـ    فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
41ـ    فراء، یحیی، معانی القرآن، به کوشش محمدعلی نجاتی، قاهرة، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، ۱۹۸۰م.
42ـ    فروزانفر، بدیع الزمان، مقدمۀ بر الرسالة القشیریة، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۹۳ق.
43ـ    قاسم‌پور، محسن، پژوهشی در جریان شناسی تفسیر عرفانی، تهران، ثمین نوین، ۱۳۸۱ش.
44ـ    قربانی‌مقدم، محمد، «بررسی نظر فقیهان، مفسران و روایات اهل بیت(ع) دربارۀ آیۀ بسم الله الرحمن الرحیم»، فصلنامۀ مطالعات علوم قرآن، سال چهارم، شمارۀ ۴، زمستان ۱۴۰۱ش.
45ـ    قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، اسلامیه‏، ۱۳۷۱ش.
46ـ    قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو، ۱۳۶۴ش.
47ـ    قشیرى، عبدالکریم بن هوازن، ‏لطائف الإشارات‏، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، ۲۰۰۰م.
48ـ    قشیرى، عبدالکریم بن هوازن، الرسالة، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۷۴ش.
49ـ    قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش.
50ـ    کزّازی، میرجلال‌الدین، زیباشناسی سخن پارسی (بدیع)، تهران، کتاب ماد، ۱۳۷۳ش.
51ـ    کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
52ـ    گنون، رنه، «علم الحروف»، ترجمۀ فرزانه طاهری، خیال، شمارۀ ۴، ۱۳۸۱ش.
53ـ    مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
54ـ    مشرّف، مریم، «مارتن ون: استاد تصوف و عالم قرآنی ابوالقاسم قشیری و لطائف الإشارات»، نقد کتاب ایران و اسلام، شمارۀ ۳ـ۴، ۱۳۹۳ش.
55ـ    مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۲ش.
56ـ    معرفت، محمدهادی، التأویل فی مختلف المذاهب و الآراء، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، ۱۴۲۷ق.
57ـ    میبدی، ابوالفضل رشیدالدین، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
58ـ    نوری، حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسة آل‌ البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۸ق.
59ـ    هاشمی، احمد، جواهر البلاغة، قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، ۱۳۹۷ش.
60ـ    واحدی، علی بن احمد، اسباب‌ النزول‌، ترجمۀ علی‌رضا ذکاوتی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۳ش.
61ـ    Nguyen, Martin, Sufi Master and Qurʾān Scholar: Abū'l-Qāsim al-Qushayrī and the Laṭāʾif al-Ishārāt, London: Oxford University Press in association with the Institute of Ismaili Studies, 2012.

  • تاریخ دریافت 27 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 19 شهریور 1404