پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

سنت الهی دَفع در قرآن کریم؛ نقد آراء مفسران دربارۀ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ (بقره/ 251)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختI دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدI الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2025.527031.1304
چکیده
این مطالعه با هدف بازخوانی و نقد آراء مفسران دربارۀ آیۀ ۲۵۱ سورۀ بقره، با تأکید بر عبارت «وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»، انجام شده است. پرسش اصلی مقاله این است که با توجه به سیاق آیه و نقد دیدگاه‌های مفسران، مفهوم مناسب و صریح این آیه چیست. نویسندگان با پذیرش مبانی الهیات اسلامی و با اتکاء به روش تحلیلی‌ـ‌انتقادی، آراء مختلف در زمینۀ چیستی دَفعُ الله، فاعلان و مفعولان «بَعْضَهُم بِبَعضٍ»، و مصادیق فَساد الأرض را بررسی می‌کنند. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که با توجه به سیاق آیات مربوط به داستان طالوت و جالوت و هم‌چنین آیۀ ۴۰ سورۀ حج، مراد صریح آیه تقابل‌و رویارویی نظامیِ دو گروهِ حق و باطل است. بر این اساس، آرائی مانند دفع کافران و مشرکان به دست مسلمانان و مؤمنان تأیید، و دیدگاه‌هایی مانند دفع ظالم به دست ظالم دیگر رد می‌شود. هم‌چنین، اگرچه هر دو نوع فساد دنیوی و اخروی در تفسیر آیه قابل‌طرح است، با توجه به فضای نزول، مفاسد دنیوی و اجتماعی مورد تأکید بیش‌تری قرار دارد. درنهایت نویسنده نتیجه می‌گیرد که سنت الهی دفع از طریق این تقابل مانع سلطۀ فراگیر فساد در زمین می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Divine Law of Repelling in the Qurʾān: A Critique of Commentators' Views on Q 2:251(Were it not for Allah's repelling the people by means of one another…)

نویسندگان English

Zeinab Pourkavian 1
Bibisadat Razi Bahabadi 2
1 Ph. D. in Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
2 Associated Professor of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study undertakes a critical re-examination of classical and modern Quranic commentaries (tafasīr) concerning verse 251 of Surah al-Baqarah, with a specific focus on the pivotal phrase: “Were it not for Allah’s repelling of the people, some by means of others, the earth would have been corrupted” (wa-lawlā dafʿu allāhi al-nāsa baʿḍahum bi-baʿḍin la-fasadat al-arḍ). The primary research question guiding this inquiry is to determine the most accurate and explicit meaning of this verse, derived from a close analysis of its textual context (siyāq) and a systematic critique of the diverse interpretive opinions found within the exegetical tradition. The author's approach is grounded in the premises of Islamic theology, engaging with the scripture as a divine revelation and operating within its hermeneutical framework.
The investigation is structured around three core components of the phrase. First, it explores the nature of “Allah’s repelling” (dafʿu Allāh). The research identifies and critiques three major interpretive trends among the commentators: 1) viewing it as an innate, natural law governing creation; 2) equating it with the concept of the “struggle for existence”; and 3) understanding it primarily as the divine injunction of jihad and armed combat. The study argues that the immediate narrative context of the verse, which recounts the military conflict between the Israelites under Ṭalut (Saul) and the army of Jālūt (Goliath), lends strongest support to the third interpretation, wherein God’s repelling is actualized through the divinely sanctioned military struggle of the believers.
Second, this study analyzes the agents involved in this dynamic, encapsulated in the phrase “some by means of others” (baʿḍahum bi-baʿḍ). It catalogues the wide spectrum of opinions on the identity of these groups, which range from the repelling of wrongdoers by other wrongdoers to the repelling of people of falsehood (ahl al-bāṭil) by the people of truth (ahl al-ḥaqq). After a critical review, the study concludes that the context unequivocally points to a confrontation between two morally and theologically opposed factions: a group upholding truth and monotheism, and a group embodying falsehood and oppression. Consequently, interpretations that align with this binary, such as the repelling of disbelievers and polytheists by Muslims and believers, are validated, while interpretations suggesting a repelling among wrongdoers themselves are deemed inconsistent with the verse's plain meaning.
Third, the paper examines the meaning of the consequent clause, “the earth would have been corrupted” (la-fasadat al-arḍ). It discusses the various interpretations of this corruption, including the ruin of the earth's physical benefits, the corruption of its inhabitants, and the societal collapse of human communities. By cross-referencing the verse with its close parallel in Surah al-Hajj (22:40), which states that without this divine repelling, “monasteries, churches, synagogues, and mosques in which Allah's name is much mentioned would have been demolished”, the research contends that the corruption primarily denotes tangible, worldly ruin. This includes the destruction of places of worship, the killing of innocent people, and the general breakdown of social order that would ensue from the unchallenged dominance of oppressive forces.
In conclusion, the synthesis of the critical analysis of classical commentaries, reinforced by the comparative study of Q 2:251 and Q 22:40, affirms that the explicit meaning of the verse is the establishment of a divinely ordained law of social and military confrontation between truth and falsehood. This confrontation, manifested in the divinely sanctioned struggle of the believers against oppression, serves as the divinely instituted mechanism (dafʿ) through which God prevents the total corruption (fasād) of the earth, thereby preserving the possibility of a just and pious social order.

کلیدواژه‌ها English

The Divine Laws
Mutual Repulsion
Truth and Falsehood
Corruption on Earth
Social Interpretation of the Qurʾān
Jihad
Q 22:40
1ـ    قرآن کریم.
2ـ    آلوسی، محمود ‌بن عبدالله، روح المعانی، به کوشش علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
3ـ    ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، به‌کوشش اسعد محمد طیب، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
4ـ    ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر والتنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1420ق.
5ـ    ابن‌عبدالسلام، عبدالعزیز، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۹ق.
6ـ    ابن‌عرفه، محمد بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2008م. 
7ـ    ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، به کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد و جمال طلبه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۲ق.
8ـ    ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
9ـ    ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، محقق محمدحسین شمس الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
10ـ    ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414ق.
11ـ    ابن‌وهب، عبدالله بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق.
12ـ    ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، به کوشش محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
13ـ    ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط، به کوشش صدقی محمد جمیل، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۰ق.
14ـ    ابوحیان، محمد بن یوسف، النهر الماد، بیروت، دارالجنان، ۱۴۰۷ق.
15ـ    استرآبادی، علی، تأویل الآیات الظاهره، به‌کوشش حسین استادولی، قم، جامعۀ مدرسین، 1409ق. 
16ـ    انصاری، عبدالله بن محمد، تفسیر، ضمن کشف الاسرار میبدی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
17ـ    بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان، قم، مؤسسة البعثه، 1415ق.
18ـ    بیضاوی، عبدالله بن عمر، التفسیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱ق۸.
19ـ    ثعلبی، احمد بن محمد، التفسیر، به کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
20ـ    جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمان، درج الدرر، به کوشش طلعت صلاح فرحات، عمان، دارالفکر، ۱۴۳۰ق.
21ـ    جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، اسراء، 1387ش.
22ـ    جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، 1376ش.
23ـ    حداد، ابوبکر بن علی، التفسیر، اربد، دارالکتاب الثقافی، 2008م.
24ـ    حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
25ـ    خازن، علی بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق. 
26ـ    خامه‌گر، محمد، مجموعۀ کامل ساختار سوره‌های قرآن کریم، قم، آیه نور، 1395ش.
27ـ    خلیل بن احمد، العین، قم، نشر هجرت، 1409ق.
28ـ    داروین، چارلز، منشأ انواع، ترجمۀ نورالدین فرهیخته، تهران، زرین، 1380ش.
29ـ    درّاز، محمد بن عبدالله، النبأ العظیم، دمشق، دارالقلم، 1426ق.
30ـ    راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
31ـ    رشید رضا، المنار، بیروت، دارالمعرفه، 1414ق.
32ـ    رضی بهابادی، بی‌بی‌ سادات و احدیان، مریم، «کشف محور موضوعی سورۀ حج با روش تحلیل محتوا»، مطالعات قرآن و حدیث، سال دوازدهم، شمارۀ 23، 1397ش .
33ـ    زارع زردینی، احمد، لسانی فشارکی، محمدعلی و خلیلی، میثم، «گونه‌شناسی ساختار چینش آیات در رکوعات قرآنی: مطالعه موردی سورۀ بقره»، مطالعات زبان‌شناختی قرآن، سال هشتم، شمارۀ 16، 1398ش .
34ـ    زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر، دمشق، دارالفکر، 1411ق. 
35ـ    زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، به کوشش مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407ق.
36ـ    سمرقندی، نصر بن محمد، التفسیر، به‌کوشش عمر عمروی، بیروت، دارالفکر، 1416ق.
37ـ    سیواسی، احمد بن محمود، عیون التفاسیر، به‌کوشش بهاءالدین داتما، بیروت، دار صادر، 1427ق.
38ـ    سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الدر المنثور، قم، کتابخانۀ مرعشی، 1404ق. 
39ـ    شیبانی، محمد بن حسن، نهج البیان، به کوشش حسین درگاهی، قم، الهادی، ۱۴۱۳ق.
40ـ    شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، به کوشش احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
41ـ    شیخ علوان، نعمةالله بن محمود، الفواتح الالهیه، قاهره، دار رکابی للنشر، 1999م.
42ـ    طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، 1390ق.
43ـ    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، به کوشش فضل الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
44ـ    طبرسی، فضل بن محمد، جوامع الجامع، قم، حوزه علمیه قم- مرکز مدیریت، ۱۴۱۲ق.
45ـ    طوفی، سلیمان بن عبدالقوی، الاشارات الالهیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
46ـ    عبدالباقی، محمدفؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، بیروت، دارالفکر، 1407ق.
47ـ    عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، اسلامیه، 1380ق.
48ـ    فتاحی‌زاده، فتحیه و شیردل، معصومه، «معناشناسی توصیفیِ فَساد در تفسیر آیات قرآن کریم»، مطالعات تفسیری، سال نهم، شمارۀ 34، 1397ش .
49ـ    فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
50ـ    فیضی، ابوالفیض بن مبارک، سواطع الالهام، قم، دارالمنار، 1417ق.
51ـ    قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1371ش.
52ـ    قشیری، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الاشارات، به کوشش ابراهیم بسیونی، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۲۰۰۰م.
53ـ    کاشانی، فتح‌الله، زبدة التفاسیر، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، 1423ق.
54ـ    کاشانی، فتح‌الله، منهج الصادقین، تهران، اسلامیه.
55ـ    کاشفی، حسین بن علی، تفسیر حسینی، تهران، کتاب‌فروشی نور.
56ـ    کوزر، لوئیس آلفرد، نظریۀ تقابل‌های اجتماعی، به ترجمه عبدالرضا نواح، اهواز، رسش، 1384ش.
ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات اهل السنه، به کوشش مجدی باسلوم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۶ق.
57ـ    ماوردی، علی بن محمد، النکت و العیون، به کوشش سید بن عبدالمقصود عبدالرحیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
58ـ    مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، 1419ق.
59ـ    مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1430ق.
60ـ    مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، 1371ش.
61ـ    مؤمن، سیده هانیه و قاسم‌نژاد، زهرا، «بررسی تحلیلی خوانش نواندیشان معاصر از مفهوم سنت تدافع در قرآن کریم»، کتاب قیم، دوره چهاردهم، شمارۀ 31، 1403ش .
62ـ    مؤمن، سیده هانیه، «خوانش‌های تفسیری واحد در بستر گفتمان‌های متعدد: مطالعۀ موردی عبارت ولولا دفع‌الله الناس بعضهم ببعض»، پژوهش‌نامۀ نقد آراء تفسیری، سال پنجم، شمارۀ 10، 1403ش .
63ـ    نظام نیشابوری، حسن بن محمد، غرائب القرآن، به کوشش زکریا عمیرات، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1416ق.
64ـ    واحدی، علی بن احمد، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، به کوشش صنوان عدنان داوودی، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۵ق.

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 12 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 13 شهریور 1404