پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تحلیل آراء مفسران دربارۀ إنَّه لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ (زخرف/ 61) با تأکید بر نقدِ دیدگاه مشهور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.22034/naghdeara.2025.527238.1308
چکیده
مفسران قرآن در تفسیر آیۀ «إنّه لَعلم لِلسَّاعَةِ» (زخرف/ 61)، به‌ویژه در تعیین مرجع ضمیرِ کلمۀ إنَّهُ، وحدت‌نظر ندارند و بنابر مبانی تفسیری‌شان آراء متفاوتی ارائه کرده‌اند. مشهورترین دیدگاه مرجع ضمیر هاء را نزول عیسی(ع) به‌مثابۀ نشانه‌ای آخرالزمانی برمی‌شمرد. در مطالعۀ فرارو کوشش می‌شود این تفسیر مشهور و هم‌چنین دیگر دیدگاه‌ها دربارۀ مسئله بررسی شود. فرضیۀ مطالعه آن است که تفسیر مشهور که بیش‌تر در میان مفسران اهل سنت مطرح بوده است نمی‌تواند بهترین تفسیر آیه باشد. سیطرۀ گفتمانِ روایات آخرالزمان بر فهم آیه، پیوند خوردنِ اکثریِ انگارۀ نزول عیسی(ع) با تفسیر این آیه، خروج از قرائت مشهور، در تقدیر گرفتن دو واژۀ نزول و قرب و ناسازگاری قول مشهور با سیاق آیات این سوره و دیگر آیات پذیرش دیدگاه مشهور به‌عنوان بهترین قول تفسیری را با چالش مواجه می‌سازد؛ چنان‌که پذیرش دیگر اقوال مفسران هم با مشکلاتی روبه‌رو است. در این میان، چنان‌که برخی مفسران نیز اذعان داشته‌اند، مناسب‌تر آن است که ضمیر هاء به شخص عیسی(ع) و نه لزوماً به نزولِ وی بازگردانده شود تا بتوان فهمی هم‌سو با سیاق آیه و مفهوم عام آن بازنمود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Descent of Jesus or His Person? A Critical Inquiry into the Exegesis of Qurʾān 43:61 (innahū la-ʿilmun li-al-Sāʿa)

نویسنده English

Hossein Barati
Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Shahid Motahari Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Focusing on the verse “innahū la-ʿilmun li-al-Sāʿa” (Indeed, he is a knowledge of the eschaton; Qurʾān 43:61), this study undertakes a critical examination of its interpretations by Quranic exegetes, with the specific aim of challenging the dominant one. The verse has been a subject of extensive scholarly dispute, primarily regarding the referent of the pronoun “he/it” (hu in the word innahū) and the meaning of the term knowledge (ʿilm).
The most prevalent view among both Sunni and Shiʿa commentators identifies the referent as the descent of Jesus before the Day of Resurrection, considering it a major eschatological sign. This study posits that this popular interpretation faces significant challenges according to Islamic Theology and may not represent the most accurate understanding of the verse.
The analysis begins by exploring preliminary matters, including variant readings of the word ʿilm—such as ʿalam (meaning a sign)—and the semantic fields of the key terms ʿilm (knowledge) and al-sāʿa (the Hour, meaning Eschaton). The study then systematically reviews the dominant opinion, tracing its roots and widespread acceptance across major classical and modern Sunni and Shiʿa exegeses. It demonstrates how this view became entrenched through the influence of specific eschatological narratives (ahādīth al-Malāḥim wa al-Fitan) prevalent in Islamic tradition, which describe Jesus's descent to combat the Antichrist (al-Masīḥ al-Dajjāl) and establish justice.
Subsequently, this study evaluates alternative interpretations. These include views that the pronoun refers to the Qurʾān itself, arguing it provides knowledge of the Eschaton; to the Prophet Muhammad, based on traditions linking his advent to the Eschaton's proximity; or to the Shiʿa Imams, specifically Imam ʿAli or Mahdi, as found in certain Shiʿa narrative sources. Each of these opinions is critically assessed and found to be inconsistent with the immediate context (siyāq) of the verses in Surah al-Zukhruf, which centrally and continuously discuss the person and nature of Jesus Christ.
The core of the study presents a detailed critique of the dominant view. It identifies several methodological and contextual weaknesses according to Islamic theology. Firstly, it argues that the interpretation has been overly dictated by the narrative discourse surrounding Jesus's descent, often at the expense of a close textual analysis of the Qurʾānic passage itself. Secondly, it highlights an incompatibility with the verse's context; the surrounding verses (43:57-66) focus on affirming the true, human nature of Jesus as a servant of God and refuting claims of his divinity, not on outlining eschatological signs.
Introducing the concept of his future descent appears disruptive to this coherent thematic flow. Thirdly, the study questions the linguistic necessity of the dominant reading, pointing out that accepting it often requires imposing two implied words—descent (nuzūl) for Jesus and nearness (qurb) for the Eschaton—which violates the hermeneutical principle that avoids unnecessary assumptions in the text: ʿadam al-taqdīr awlā min al-taqdīr. Furthermore, it distinguishes between the Qurʾānic concepts of knowledge for the Eschaton (ʿilm li'l-sāʿa) found in this verse and the ‛portents of the Hour’ (ashrāṭ al-sāʿa) mentioned elsewhere (e.g., 47:18), arguing they are not synonymous. Finally, adherence to the dominant view frequently necessitates abandoning the canonical reading of ʿilm for the less common ʿalam, a shift seemingly motivated by exegetical preference rather than textual evidence.
In contrast, the study advocates for an interpretation, supported by exegetes like Muḥammad Ḥusayn al-Ṭabāṭabāʾī, contemporary Shiite commentator and author of al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān, that the pronoun refers directly to the person of Jesus. His miraculous life story—including his virgin birth, his miracles like reviving the dead, his ascension, and his general exceptional nature—serves as profound knowledge that substantiates the possibility and reality of the Hereafter. This reading coherently links to the verse's subsequent command, falā tamtarunna bihā (meaning “so do not doubt it”) as the extraordinary nature of Jesus's own existence provides a tangible basis for believing in the ultimate power of God to resurrect, thereby addressing the doubts of the initial Qurʾānic audience and readers throughout time.
This interpretation is found to be more consistent with the immediate context, linguistically sound without requiring textual emendation, and logically connected to the verse's exhortative conclusion. The study concludes that while traditions about Jesus's descent may hold their own validity within Islamic eschatology, they should not be conflated with the exegesis of this specific verse, whose primary intent is to present the person of Jesus himself as a compelling evidence for the Escahton.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾān 43:61
Descent of Jesus
Eschatology
Quranic Context
Ashrāṭ al-Sāʿah
pronouns of the Qurʾān
1ـ    قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی عبدالمحمد آیتی، تهران، سروش، 1374ش.
2ـ    عهد جدید.
3ـ    ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف، بیروت، دار‌التاج، 1409ق.
4ـ    ابن‌بابویه، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعه مدرسین، 1362ش.
5ـ    ابن‌بابویه، محمد بن علی، کمال‌الدین، تهران، اسلامیه، 1395ق.
6ـ    ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، تونس، الدار التونسیة للنشر، 1984م. 
7ـ    ابن‌عربی، محیی‌الدین محمد بن علی، التفسیر، به کوشش عبدالوارث محمد علی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
8ـ    ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغة، قم، سازمان تبلیغات اسلامی‏، 1404ق.
9ـ    ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش سامی بن محمد سلامت، ریاض، دار طیبة للنشر والتوزیع، 1420ق.
10ـ    ابن‌مبارک، عبدالله، الزهد، به کوشش حبیب‌الرحمان اعظمی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق. 
11ـ    ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط، بیروت، دارالفکر، 1420ق.
12ـ    احمد بن حنبل، الزهد، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 1420ق.
13ـ    احمد بن‌ حنبل، المسند، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1421ق.
14ـ    اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، تبریز، بنی‌هاشمی، 1381ق.
15ـ    ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی‏، 1421ق.
16ـ    استرآبادی، علی، تأویل الآیات الظاهرة، قم، جامعۀ مدرسین‏، 1409ق. 
17ـ    بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه بعثت، 1374ش.
18ـ    بحرانی، سید هاشم، حلیة الابرار، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1411ق.
19ـ    بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، قاهره، المطبعة السلطانیة، 1422ق. 
20ـ    بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1418ق.
21ـ    ترمذی، محمد بن عیسی، السنن، به کوشش احمد محمد شاکر، قاهره، مطبعة الحلبی، 1395ق.
22ـ    جابری، محمد عابد، فهم قرآن حکیم، ترجمۀ محسن آرمین، تهران، نشر نی، 1399ش.
23ـ    جصاص، احمد بن علی، أحکام القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 1405ق.
24ـ    جفری، آرتور، واژه‌های دخیل در قرآن، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، توس، 1385ش.
25ـ    حجازی، محمد محمود، التفسیر الواضح، بیروت، دار الجیل الجدید، 1413ق.
26ـ    جبل، محمد حسن، المعجم الاشتقاقی المؤصل لألفاظ القرآن الکریم، قاهره، مکتبة الآداب، 2010م.
27ـ    شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثناعشری، تهران، میقات، 1363ش.
28ـ    حسینی همدانی، محمدحسین، انوار درخشان، تهران، کتابفروشی لطفی، 1404ق.
29ـ    خالدی، طریف، انجیل به روایت مسلمانان، ترجمۀ منصور معتمدی، تهران، هرمس، 1399ش.
30ـ    خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
31ـ    خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، موسسة احیاء آثار الامام الخویى‏.
32ـ    دخیل، علی بن محمد‌علی، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار‌التعارف للمطبوعات، 1422ق.
33ـ    دمیاطی، احمد بن محمد، اتحاف فضلاء البشر، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 2006م.
34ـ    دیلمى، حسن بن محمد، غرر الأخبار، قم، دلیل ما، 1427ق.
35ـ    راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
36ـ    رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1990م.
37ـ    زبیدى، محمد بن محمد، تاج العروس، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
38ـ    زحیلى وهبة بن مصطفى، التفسیر المنیر، دمشق، دارالفکر، 1418ق.
39ـ    زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دارالکتب العربی، 1407ق. 
40ـ    سبحانی، جعفر، الموجز فی اصول الفقه، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، 1420ق.
41ـ    سبزوارى نجفى، محمد بن حبیب‌الله، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، 1406ق.
42ـ    شبر، سید عبدالله، تفسیر القرآن الکریم، بیروت، دار‌البلاغة، 1412ق.
43ـ    شلتوت، محمود، دراسة لمشکلات المسلم المعاصر فی حیاته الیومیة العامة، قاهره، دارالشروق، 1962م.
44ـ    شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، دار ‌ابن‌کثیر، 1414ق.
45ـ    صافی، محمود بن عبدالرحیم، الجدول فی إعراب القرآن، بیروت، دار‌الرشید، 1418ق.
46ـ    طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الأوسط، قاهره، دار‌‌الحرمین.
47ـ    طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
48ـ    طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار‌المعارف، 1387ق.
49ـ    طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، قاهره، دار هجر، 1422ق.
50ـ    طنطاوی، محمد، التفسیر الوسیط، قاهره، دار نهضة مصر، 1998م.
51ـ    شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دارالثقافة، 1414ق.
52ـ    شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
53ـ    طیالسی، سلیمان بن داوود، المسند، جیزه، دار هجر، 1419ق. 
54ـ    طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، 1378ش.
55ـ    فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربى، 1420ق. 
56ـ    فضل الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، 1419ق.
57ـ    فیض کاشانی، محمدمحسن بن مرتضی، التفسیر الصافی، قم، کتاب‌فروشی صدر، 1415ق.
58ـ    قاسمی، محمد جمال الدین، محاسن التأویل، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1418ق.
59ـ    قرشی، سید علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1377ش. 
60ـ    قرطبی، ابوعبدالله، الجامع لأحکام القرآن، قاهره، دار الکتب المصریة ، 1384ق.
61ـ    قشیری، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات، قاهره، الهیئة المصریة العامه للکتاب.
62ـ    قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، 1412ق.
63ـ    قمى، على بن ابراهیم‏، تفسیر القمی، قم، دارالکتاب، 1404ق.
64ـ    کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، 1407ق.
65ـ    گنابادی، سلطان محمد، بیان السعادة، بیروت، مؤسسة الأعلمی، 1408ق.
66ـ    مجاهد بن جبر، التفسیر، قاهره، دار‌الفکر الإسلامی الحدیثة، 1410ق.
67ـ    مجتبایی، فتح‌الله، «آخرالزمان»، دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، به کوشش کاظم موسوی بجنوردی و دیگران، جلد اول، تهران، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، 1367ش.
68ـ    مراغى، احمد بن مصطفى، التفسیر، بیروت، دارإحیاء التراث العربی.
69ـ    مسلم بن حجاج، الصحیح، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1374ق.
70ـ    مشکینی، علی، اصطلاحات الأصول، قم، نشر الهادی، 1371ش.
71ـ    مشهدی قمی، محمد بن محمدرضا، کنز الدقائق، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1368ش.
72ـ    مصطفوی، سید حسن، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 1430ق.
73ـ    مظهری، محمد ثناءالله، التفسیر، پاکستان، مکتبة رشدیة، 1412ق. 
74ـ    مغنیة، محمدجواد، التفسیر الکاشف، تهران، اسلامیه، 1424ق.
75ـ    مقاتل بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث، 1423ق.
76ـ    ملاحویش آل غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقى، 1382ق.
77ـ    خسروی، علی‌رضا، تفسیر ، تهران، اسلامیه، 1390ش.
78ـ    نعیم بن حماد مروزی، الفتن، به کوشش سمیر امین زهیری، قاهره، مکتبة التوحید، 1412ق.
79ـ    موسوی، سیدعلی  و حسینی میرصفی، سیده‌فاطمه، «تحلیل کارکرد نزول حضرت عیسی(ع) در دولت امام مهدی(ع) ازمنظر مفسران فریقین»، مشرق موعود، شمارۀ 58، تابستان 1400ش.
80ـ    نجفی، روح‌الله، «بررسی صعود و نزول عیسی(ع) در قرآن با تکیه بر پیشینۀ مسیحی»، آینۀ معرفت، دورۀ 22، شمارۀ 1، شمارۀ پیاپی 70، بهار 1401ش .

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 05 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 05 شهریور 1404