پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

کشف استدلالی ساختار سورۀ ذاریات با روی‌کرد جامع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
نگرش ساختاری به سوره‌های قرآن افقی جدید در درک معانی عمیق در سوره‌ها می‌گشاید و روش‌های نوینی در عرصه قرآن‌پژوهی ارائه می‌دهد. مطالعۀ حاضر تلاشی برای تحلیل ساختار سورۀ ذاریات با استفاده از روشی جامع است و تحلیلی مستدل از ساختار سورۀ ذاریات ارائه می‌کند. در این پژوهش از روی‌کرد توصیفی ـ تحلیلی استفاده شده است. این مطالعه شامل سه مرحلۀ کلی است: شناسایی پیوستگی آیات و سیاق‌بندی آن‌ها، تعیین عنوان مناسب با توجه به سیاق، و کشف فصل سوره از طریق ترکیب عنوان سیاق‌ها. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که سورۀ ذاریات از سه سیاق و یک فصل تشکیل شده است. سیاق اول سوره شامل دو موضوع است که به اثبات حقانیت روز جزا و مثال‌هایی از روزی‌رسانی خداوند می‌پردازد. سیاق دوم شامل چهار موضوع است که به ضرورت معاد از طریق اثبات یگانگی خداوند در روزی‌رسانی، ذکر کفران نعمت قوم‌های طغیانگر و عواقب آن، و هشدار پیامبر در رابطه با پرهیز از شرک می‌پردازد. سیاق پایانی نیز شامل سه موضوع است که به هشدار به منکران دین و معرفی عبادت به عنوان هدف مخلوقات و با ارزش‌ترین روزی آن‌ها می‌پردازد. بدین ترتیب جهت‌گیری محتوایی سوره شناسایی شده است. در مجموع، محور سورۀ ذاریات اثبات ضرورت تحقق معاد از طریق اثبات یگانگی خداوند در روزی‌دهی به مخلوقات و هشدار به منکران دین الهی (توحید، معاد و نبوت) است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Structural Coherence in Surah al-Dhariyat: A Thematic and Argumentative Analysis

نویسندگان English

Leyla Taghizade Vaghefi 1
zahra sarfi 2
Fatemeh Alaee Rahmani 3
1 M.A. Graduate in Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran.
چکیده English

Recent scholarly attention to the structural organization of Qurʿanic surahs and their internal coherence has significantly advanced exegetical studies. This article employs inferential structural analysis to examine the content and architecture of Surah al-Dhariyat, elucidating its thematic unity, central argumentative axis, and rhetorical objectives through a systematic and evidence-based approach. The study aims to delineate the surahʿs overarching thematic framework while demonstrating its structural coherence, achieved through a rigorous examination of verbal and semantic interconnections among verses and their logical groupings.
The primary research problem addressed is the lack of a comprehensive, analytically sound examination of the structural coherence in Surah al-Dhariyat—a gap evident in prior literature. While some studies have explored thematic continuities within the surah, none have systematically derived its core message through a methodologically grounded framework. This study thus seeks to answer the central question:
What constitutes the structural and thematic axis of Surah al-Dhariyat within an inferential analytical framework?
Subsidiary questions include: (1) How can the internal coherence of verses be identified and organized into meaningful textual units (siyaqs) ? (2) What inferential titles best encapsulate each unit? (3) How does the thematic orientation of each verse group contribute to the surahʿs unified message?
Methodologically, the study adopts a descriptive-analytical approach, relying on library-based research and applying Khamehgarʿs inferential structural analysis. This framework involves: (a) identifying cohesive verse units through verbal and semantic linkages, (b) assigning contextually derived titles to each unit, (c) grouping units into broader thematic blocks (siyaqs) , and (d) synthesizing these blocks to extract the surahʿs central axis. A key advantage of this method is its reliance on logically verifiable textual relationships rather than subjective thematic associations, ensuring an objective derivation of the surahʿs core message.
The analysis reveals that Surah al-Dhariyat comprises three principal siyaqs, further divided into nine sub-themes. The first siyaq (vv. 1–19) employs cosmological oaths and natural phenomena to affirm the inevitability of Resurrection and divine sustenance, while delineating the moral traits of the God-conscious (muttaqin). The second siyaq (vv. 20–51) integrates cosmic and historical evidence—drawing on signs in the universe (afaq) and within the self (anfus) , as well as the fates of past nations—to reinforce the necessity of belief in resurrection and prophetic truth. The third siyaq (vv. 52–60) culminates in a direct admonition to disbelievers, clarifying the purpose of creation as worship and underscoring Godʿs absolute self-sufficiency.
The surahʿs sequential progression is deliberate: it begins with abstract, nature-based proofs, transitions to concrete historical precedents, and concludes with a moral exhortation. This tripartite structure reflects a logical movement from conceptual reflection to practical warning, enhancing its rhetorical impact.
The findings affirm that Surah al-Dhariyat exhibits a cohesive and intentional structure, unified by its central axis: *the affirmation of Resurrection through ontological and historical evidence, coupled with a warning to those who reject divine truth*. This theme is systematically advanced through rational argumentation, empirical signs, and historical narratives.
The study concludes that inferential structural analysis is a robust tool for uncovering the Qurʿanʿs internal coherence, offering a model for similar investigations across the Qurʿanic corpus. It underscores the necessity of such methodological rigor in exegetical studies to avoid arbitrary interpretations and to deepen engagement with the Qurʿanʿs compositional brilliance.

کلیدواژه‌ها English

Argumentative Structure
Khamehgarʿs Method
Surah al-Dhariyat
Thematic Axis
Verse Contextualization
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی مشکینی، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.
  • آلوسی، محمود، روح المعانی ، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415 ق.
  • ابن‌بابویه، محمّد بن علی، ثواب الاعمال، قم، منشورات الرضی، 1368ش.
  • ابن‌عاشور، محمّدطاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1420ق.
  • ابن‌منظور، محمّد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.
  • ازهری، محمّد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
  • بحرانى، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، بی‌تا.
  • الهی‌زاده، محمّد حسین، تدبر در قرآن از سوره مرسلات تا سوره مجادله (جزء 28 و 29) ، مشهد، تدّبر در قرآن و سیره، 1395ش.
  • الهی‌زاده، محمّد حسین، درس‌نامۀ تدبر در قرآن: جزء 30، مشهد، مؤسسه فرهنگی تدبر در قرآن و سیره، 1392ش.
  • بستانی، محمود، التفسیر البنائی للقرآن، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی ، 14۲4ق.
  • بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم و حجتی، محمد باقر ، تفسیر کاشف، تهران ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، 1389ش.
  • حکم‌آبادی، حجت اله، رئیسیان، غلام‌رضا، و اسماعیلی زاده، عباس، کشف استدلالی ساختار و غرض سوره مبارکه احزاب، دو فصلنامۀ علمی کتاب قّیم، شمارۀ 21، یزد، 1398ش.
  • خامه‌گر، محمّد، اصول و قواعد کشف استدلالی غرض سوره‌های قرآن، قم، سازمان تبلیغات اسلامی ، 1396ش.
  • خامه‏گر، محمّد، اعتبارسنجی رهیافت‏های کشف استدلالی غرض سوره‏های قرآن، پژوهش‌های قرآنی، شمارۀ 79، 1395ش.
  • خامه‌گر، محمّد، ساختار هندسی سوره‌های قرآن، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1395ش.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران‌، نشر دوستان، 1376ش.
  • درویش، محبی‌الدین، إعراب القرآن الکریم و بیانه، دمشق، دارالیمامة، 1415ق.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
  • رزاقی، ابوالقاسم، سوگند‌های قرآن، قم، مؤسسه امام صادق (ع) ، 1383ش.
  • زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر، بیروت، دارالفکر المعاصر، 1418ق.
  • زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دارالمعرفه، 1990م.
  • سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، 1404ق.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، ترتیب سور القرآن، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 2000م.
  • صبوحی طسبوحی، تدبّر در قرآن کریم حزب مفصل (سوره‌های انشقاق تا ناس)، قم: مؤلف، 1394ش.
  • صبوحی طسبوحی، راهنمای مربی تدبّر در سوره‌های قرآن کریم «2»، تهران، شورای عالی انقلاب فرهنگی، 1388ش.
  • صبوحی طسبوحی، علی، تدبّر در قرآن کریم حزب مفصل (سوره‌های طلاق تا جنّ)، قم، مولف، 1395ش.
  • طباطبایی، محمّد حسین، المیزان، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، 1363ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، به کوشش ابوالقاسم گرجی، قم، حوزه علمیه قم، 1412ق.
  • طنطاوی، سید محمد، التفسیر الوسیط، قاهره، نهضت مصر، 1997م.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، موسسه در راه حق، 1374ش.
  • قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، اسلامیه، 1371ش.
  • قطب، سیّد، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، 1425 ق.
  • کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، 1429ق.
  • گلجانی امیرخیز، ایرج، نگرش سیستمی به ساختار سوره‌های قرآن، تهران، نشر ماهرنگ، 1384ش.
  • مجلسی، محمّد باقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق.
  • مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، 1419ق.
  • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1430ق.
  • معرفت، محمّد هادی، تناسب آیات، قم، بنیاد معارف اسلامی، 1373ش.
  • معرفت، محمّد هادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1381ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، 1371ش.
  • واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1411ق.

  • تاریخ دریافت 02 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 18 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 18 فروردین 1404