پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

منبع‌یابی روایات التبیان شیخ طوسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.
3 استادیار دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم، دانشکدۀ علوم قرآنی کرمانشاه، کرمانشاه، ایران.
چکیده
شیخ طوسی در تفسیر التبیان 1,034 روایت از معصومین (ع) نقل کرده است. بررسی تطبیقی این روایات با دیگر منابع شیعه و سنّی می‌تواند منابع التبیان را هم مشخص کند؛ زیرا شیخ به ندرت نام منبع روایات خود را ذکر کرده است. در این پژوهش بر اساس سند و الفاظ متن روایات تفسیری در التبیان، و با توجه به قرائن دیگر، احتمال اخذ روایت را از منبع مربوطه مسجل نمودیم. منابع روایات تفسیر التبیان به چند دستۀ تفاسیر شیعه و سنّی، کتب حدیثی شیعه و سنّی و روایات مشترک بین منابع (منابع مختلف حاوی روایت مشترک) قابل‌تقسیم اند. شیخ طوسی نخستین مفسری است که با رویکرد تطبیقی شیعی- سنّی در تفسیر، از منابع اهل سنت به‌خصوص تفاسیر اهل سنت به وفور حدیث اخذ کرده است. یکی از پراستناد‌ترین منابع تفسیری در تفسیر التبیان، جامع البیان طبری است که قریب یک چهارم روایات این تفسیر مطرح شیعی را به خود اختصاص داده است و پس از آن، المصابیح وزیر مغربی، از مهم‌ترین و اصلی‌ترین منابع روایات شیخ طوسی به شمار می‌آید. بازیابی منابع روایات تفسیر التبیان، در کشف و بازسازی بخش‌هایی از تفاسیر مفقود همچون تفسیر ابوالجارود، بخش‌های دیگر تفسیر المصابیح وزیر مغربی و تفاسیر کلامی معتزلی نقش به‌سزایی دارد. از مهم‌ترین عوارض روش شیخ طوسی در گزارش روایات تفسیری می‌توان به حذف سند‌ها، نقل به معنا و تصحیف در متن روایات اشاره کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Tracing the Sources of al-Tibyān’s Narrations: Comparative Study of Ḥadīth References

نویسندگان English

اعظم فرجامی 1
Ronak Emami 2
Zohreh Narimani 3
1 Assistant Professor, Department of Theology, Razi University, Kermanshah, Iran.
2 Master’s degree in Quran and Hadith Sciences, Razi University, Kermanshah, Iran.
3 Assistant Professor, University of Quranic Sciences and Knowledge, Faculty of Quranic Sciences, Kermanshah, Iran.
چکیده English

Comparative exegesis serves as a critical methodological tool for elucidating the meanings of Quranic verses by systematically analyzing the interpretations of both Shi’a and Sunni commentators. Beyond its primary function of clarifying scriptural texts, this approach offers significant ancillary benefits, including the identification of literary sources underpinning major exegetical works. Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān by Sheikh Abū Jaʿfar al-Ṭūsī (d. 460/1067) represents one such work where source-critical analysis remains underexplored—particularly concerning its narration (riwāya) corpus attributed to the Ahl al-Bayt (a.s.). Recovering these primary sources from al-Tibyān’s extensive narrative material would not only enhance our understanding of early ḥadīth transmission but also potentially reconstruct lost layers of Shi’a-Sunni theological discourse. The tracing of textual provenance can chronologically anchor interpretive ideas, sometimes advancing their documented history by centuries while simultaneously providing criteria for authenticity assessment.
This study addresses three core questions: (1) Through a systematic comparison of exegetical and ḥadīth sources predating the 5th/11th century, what are the definitive or probable origins of the Imamic narrations cited in al-Tibyān? (2) Which Shi’a and Sunni works exerted the most substantial influence on al-Ṭūsī’s transmission of these traditions? (3) What methodological features characterize al-Ṭūsī’s approach to handling interpretive narrations?
The research employs a multi-stage comparative analysis: First, all Imamic narrations within al-Tibyān’s exegetical sections are extracted and cataloged. These are then cross-referenced against a digitally compiled corpus of pre-5th century Shi’a (e.g., al-Kāfī, Tafsīr al-Qummī) and Sunni sources (e.g., Jāmiʿ al-Bayān of al-Ṭabarī, Maʿānī al-Qurʾān of al-Farrāʾ) using specialized text-analysis software (Noor Digital Library, Jawāmiʿ al-Kalim). Given that medieval scholars rarely cited sources explicitly, attribution relies on probabilistic criteria: lexical parallels, unique thematic combinations, and transmission chains (isnāds) where preserved. The study acknowledges the limitations of this approach—shared narrations may derive from unpreserved intermediary texts rather than direct borrowing.
Key findings reveal that al-Ṭūsī’s narrative sources are predominantly Sunni exegetical works, with al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān alone accounting for part of identifiable citations. This positions al-Tibyān as one of the earliest Shi’a commentaries to systematically integrate Sunni ḥadīth material. Among Shi’a sources, the now-lost Tafsīr Abī al-Jārūd and al-Maghribī’s al-Maṣābīḥ are recurrently referenced, albeit through indirect transmission. Three methodological tendencies emerge: (i) deliberate omission of isnāds (likely to streamline theological arguments), (ii) paraphrasing of original narrations (with occasional doctrinal adjustments), and (iii) textual corruptions—some attributable to scribal errors, others to al-Ṭūsī’s reliance on memorized material.
Notably, some of attributions to Sunni authorities (e.g., al-Zajjāj, Abū ʿAlī al-Jubbāʾī) contain inaccuracies—either misattributions or conflated citations. For instance, several narrations ascribed to al-Ṭabarī regarding the Ahl al-Bayt are absent from extant editions of his Tafsīr. While manuscript losses cannot be discounted, internal evidence suggests mnemonic reconstruction by al-Ṭūsī or later redactors. A marginal but significant subset shows clear signs of post-compilation interpolation, possibly by students or scribes seeking to "enhance" the text’s doctrinal coherence.
The study’s implications extend beyond al-Tibyān: (1) It provides a model for reconstructing lost tafsīr works (e.g., Muʿtazilite commentaries known only through refutations); (2) Demonstrates how 5th/11th-century Shi’a scholars engaged with Sunni ḥadīth corpora prior to the canonization of the "Four Books"; (3) Highlights the necessity of software-assisted ḥadīth archaeology to disentangle complex textual genealogies. Future research should expand this methodology to other classical commentaries like Majmaʿ al-Bayān to map the evolution of Shi’a exegetical sourcing.

کلیدواژه‌ها English

Al-Shaykh al-Ṭūsī
Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān
Quranic exegesis traditions
Comparative Source Study
Source Reconstruction
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.
  • ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله، المصنف، به کوشش سعید لحّام، بیروت، دار‌‌الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1409ق.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1413ق.
  • ابن‌حجر عسقلانی، احمد‌ بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دار‌‌الفکر، 1404ق.
  • ابن‌خالویه، حسین ‎بن احمد، اعراب القراءات السبع و عللها، قاهره، مکتبة الخانجی، 1413ق.
  • ابن‌سعد، محمد ‌بن سعد، الطبقات، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 1410ق.
  • ابن‌ماجه، محمد‌ بن یزید، سنن ابن‌ماجة، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، دار‌‌الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  • ابوطالب هارونی، یحیی بن حسین، تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب، به کوشش عبدالله بن حمود عزّی، مؤسسة الإمام زید بن علی (ع) الثقافیة.
  • ابوعبید، قاسم بن سلام، غریب الحدیث، به کوشش محمد عبدالمعید خان، بیروت، دار‌الکتاب العربی، 1396ش.
  • احمد ‌بن حنبل، مسند الإمام أحمد‌ بن حنبل، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1420ق.
  • برقی، احمد ‌بن خالد، الرجال، انتشارت دانشگاه تهران، 1383ش.
  • بلاذری، احمد ‌بن یحیی، أنساب الأشراف، به کوشش محمد باقر محمودی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1974ق.
  • ثعلبى، احمد ‎بن محمد، الکشف و البیان، به کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت، دار ‌‌احیاء التراث العربی، 1422ق.
  • جاحظ، عمرو ‌بن بحر، البیان و التبیین، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1423ق.
  • جصاص، احمد ‌بن علی، احکام القرآن، به کوشش عبدالسلام محمد علی شاهین، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 1415ق.
  • خرائطی، محمد‌ بن جعفر، فضیلة الشکر لله على نعمته، به کوشش محمد مطیع حافظ و عبدالکریم یافی، دمشق، دار‌‌الفکر، 1402ق.
  • رهبری، حسن، «روایت در تفسیر تبیان»، پژوهش های قرآنی، دوره 14، شماره 56، اسفند 1387ش.
  • زجاج، ابراهیم‌ بن سری، معانی القرآن و إعرابه، به کوشش عبدالجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتب، 1408ق.
  • زمخشری، محمود‌ بن عمر، الکشاف، بیروت‏، دارالکتاب العربی، 1407ق.
  • زهرانی، عبدالکریم بن صالح، المصابیح فی تفسیر القرآن العظیم للحسین بن علی المعروف بالوزیر المغربی من اول سورة الفاتحة الی آخر سورة الاسراء، پایان‌نامۀ دکتری، دانشگاه ام القری، 1421ق.
  • زید بن علی، المسند، بیروت، منشورات دار مکتبة الحیاة.
  • سمعانی، منصور ‌بن محمد، تفسیر القرآن، به کوشش یاسر ‌بن إبراهیم و غنیم ‌بن عباس ‌بن غنیم، ریاض، دار‌‌الوطن، 1418ق.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین، الامالی، به کوشش محمد بدرالدین نعسانی حلبی، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، 1325ق.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامة، قم، موسسه اسماعیلیان، 1410ق.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین، تنزیه الأنبیاء، قم، شریف رضی.
  • صنعانى، عبدالرزاق ‌بن همام، المصنف، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، المجلس العلمی، 1403ق.
  • طبرانى، سلیمان ‌بن احمد، المعجم الأوسط، به کوشش طارق ‌بن عوض الله ‌بن محمد و عبدالمحسن ‌بن إبراهیم حسینی، قاهره، دارالحرمین، 1415ق.
  • طبرانى، سلیمان ‌بن احمد، المعجم الصغیر، به کوشش محمد شکور أمریر، بیروت، المکتب الإسلامی، 1405ق.
  • طبرسی، فضل ‌بن حسن‏، مجمع البیان، به کوشش فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولى، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.
  • طبرى، محمد ‎بن جریر، جامع البیان، بیروت، دار‌المعرفه، 1412ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، انتشارات دارالثقافه، 1414ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، دار‌ ‌إحیاء التراث العربی.
  • طوسی، محمد بن حسن، الرجال، قم، جامعۀ مدرسین، 1415ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، اسلامیه، 1365ش.
  • فراء، یحیى بن زیاد، معانى القرآن، به کوشش محمد علی نجار و احمد یوسف نجاتی، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980ق.
  • فرجامی، اعظم، امامی، روناک و نریمانی، زهره، «مصدریابی تطبیقی روایات التبیان طوسی در تفاسیر المصابیح وزیر مغربی و جامع البیان طبری»، کتاب قیم، شماره 24، بهار و تابستان 1400ش.
  • قاضی قضاعی، محمد‌ بن سلامة، مسند الشهاب، به کوشش حمدی‌ بن عبدالمجید سلفی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1407ق.
  • قاضی نعمان، نعمان‌ بن محمد، دعائم الإسلام، قاهره، دار‌المعارف، 1385ش.
  • قاضى عبدالجبار، عبدالجبار‌ بن أحمد، تثبیت دلائل النبوة، قاهره، دار‌المصطفى.
  • قمى، على ‌بن ابراهیم، تفسیر القمی، به کوشش طیب موسوى جزایرى، قم، دار‌الکتاب، 1363ش.
  • کریمینیا، مرتضی، «شیخ طوسی و منابع تفسیری وی در التبیان»، مطالعات اسلامی، شماره 74، زمستان 1385ش.
  • کریمینیا، مرتضی، «مأکلۀ سالانه یهود: بررسی روایتی تفسیری در منابع کهن شیعه و سنّی»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال 44، شماره 2، پاییز و زمستان 1390ش.
  • کریمینیا، مرتضی، وزیر مغربی و روش شناسی المصابیح فی تفسیر القرآن، پایان‌نامۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، 1394ش.
  • کشی، محمد ‌بن عمر، معرفة الرجال، اختیار شیخ طوسی، مشهد، دانشگاه مشهد، 1348ق.
  • مسلم بن حجاج، الصحیح، بیروت، دار‌الفکر.
  • مفید، محمد ‌بن نعمان، الأمالی، قم، انتشارات کنگره جهانى شیخ مفید، 1413ق.
  • مقاتل ‌بن سلیمان، التفسیر‏، به کوشش عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار‌إحیاء التراث العربی، 1423ق.
  • نجاشی، احمد بن علی، الرجال، به‏ کوشش‏ موسی‏ شبیری‏ زنجانی، قم، 1407ق‏.
  • نهج البلاغه، گردآوری شریف رضی، بیروت، 1387ش.

  • تاریخ دریافت 21 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 24 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 24 اسفند 1403