پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تفسیر به رأی از مفهومی ساده تا انگاره‌ای فراگیر: نقد و بررسی دیدگاه مشهور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی، بجنورد، ایران.
چکیده
تفسیر به رأی به عنوان یک إنگارۀ مشهور هم‌چون هر پدیدۀ تاریخی، در گذر زمان تحولاتی را تجربه نموده است. مطالعه نظام‌مند این پدیدۀ تاریخی نیازمند تحلیل گزارش‌های نخستین در این حوزه است. بدین منظور پژوهش حاضر با إتخاذ رویکردی تاریخی‌ـ‌اندیشگانی، «إنگارۀ حرمت تفسیر به رأی» را مورد بررسی قرار داده و با تحلیل تاریخی گزارش‌های روایی و تفسیری در پی پاسخ به این سؤال است که آیا آنگونه که مشهور است روایات نهی‌کننده از تفسیر به رأی، حقیقتاً منعکس کنندۀ دیدگاه نبوی (ص) در این زمینه هستند؟ و اینکه، این إنگاره از چه زمانی به إنگاره‌ای فراگیر تبدیل شد؟ نتیجه به دست آمده نشان می‌دهد که دست کم بر پایۀ گزارش‌های موجود، نه تنها نمی‌توان موضع پیامبر (ص) نسبت به تفسیر به رأی را کشف نمود؛ حتی در سدۀ نخست هجری وجود إنگاره‌ای به نام «تفسیر به رأی» و حرمت آن قابل إثبات نیست. حتی آن دسته از گزارش‌های شیعی که تلاش می‌کند حرمت تفسیر به رأی را حدیث قدسی جلوه دهد، نهایتاً در بازۀ زمانی سال‌های پایانی قرن دوم هجری قابل زمان بندی هستند. نخستین تحریرها از «قول به غیر علم» دربارۀ قرآن و ممنوعیت آن سخن می‌گویند، دیری نمی‌پاید که برخی از محدّثان و مفسران، از گزارۀ فوق به مفهوم «تفسیر به رأی» عدول نموده و زمینه ساز پدید آمدن إنگاره‌ای شدند که بعدها از شهرت و فراگیری خاصی برخوردار شد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Interpretation Based on Personal Opinion From a Simple Concept to a Pervasive Notion

نویسنده English

Ali Ahang
Assistant Professor, Department of Interpretation and Quranic Sciences, University of Holy Quran Sciences and Education, Faculty of Quranic Sciences, Bojnourd, Iran
چکیده English

Numerous reports in the hadith and exegetical literature of both Sunni and Shiʿa traditions caution against speaking about the Qur’an without proper knowledge. Over time, these warnings contributed to the formation of a widely accepted notion known as "the prohibition of tafsīr bi’l-raʾy (interpretation based on personal opinion)." Today, this notion is so deeply entrenched that its historical development and widespread acceptance have rarely been scrutinized. This study addresses critical yet overlooked questions surrounding its origins and evolution. 
The research explores whether the existing reports on tafsīr bi’l-raʾy authentically reflect the Prophetic stance and whether the position of the Prophet (PBUH) on this matter can even be determined from these texts. Additionally, it investigates the timeline and contextual factors behind the emergence, development, and eventual dominance of the notion of its prohibition. Employing a historical-discursive approach, the study meticulously analyzes early exegetical and hadith reports. The findings challenge conventional assumptions, demonstrating that the available evidence does not support attributing a definitive stance on tafsīr bi’l-raʾy to the Prophet (PBUH). Moreover, the notion of its prohibition cannot be conclusively traced to the first century AH. Even Shiʿi reports that frame the prohibition as a divine tradition (ḥadīth qudsī) are datable only to the late second century AH. 
A critical examination of Sunni sources through isnād analysis reveals that the relevant reports lack reliable transmission chains prior to the generation of the atbāʿ al-tābiʿīn, suggesting their probable formulation during the mid-second century AH—a period marked by intense theological debates between Ahl al-Raʾy and Ahl al-Ḥadīth. Early discussions revolved around "speaking without knowledge" or "giving opinions" about the Qur’an, with the specific concept of tafsīr bi’l-raʾy crystallizing later. By the third century AH, hadith scholars redefined these ideas, culminating in the pervasive notion of tafsīr bi’l-raʾy as a prohibited practice. 
In Shiʿi sources, the discourse on tafsīr bi’l-raʾy reflects the traditionalist stance of Shiʿi scholarship from the era of Imam Jaʿfar al-Ṣādiq  onward. This tradition positioned itself in opposition to rationalist approaches (Ahl al-Raʾy) and analogical reasoning (qiyās), vehemently rejecting subjective interpretation. The Shiʿi narratives that elevate the prohibition to the status of a divine saying emerge no earlier than the late second century AH, aligning with broader intra-Islamic polemics of the time.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾān
Tafsīr bi’l-raʾy
Notion
Historical Analysis
Hadith Reports
  • The Holy Qurʾān, Original Arabic, Also, Persian translation by Muḥammad Mahdī Fulādvand, Tehran, Daftar-e Muṭāliʿāt-e Tārīkh va Maʿārif-e Islāmī, 1376 SH [Persian].
  • ʿAbdullāhī ʿĀbid, Ṣamad, and Naqīzādah, Muḥammad Ḥusayn, “Justārī dar Barrasī-i Iʿtibār-i Rivāyāt-i Ḥurmat-i Tafsīr bi al-Raʾy”, Ḥadīth Pazhūhī 26 (1400 SH) [Persian].
  • Abū Yaʿlā al-Mawṣilī, Aḥmad ibn ʿAlī, al-Musnad, edited by Ḥusayn Salīm Asad, Damascus, Dār al-Maʾmūn lil-Turāth, 1404 AH [Arabic].
  • Āhang, ʿAlī, “Taḥlīl Ingārah va Naqsh-i ān dar Fahm-i Taḥawwulāt-i Ḥadīthī, Barrasī-i Ingārah-i Shawm al-Marʾah”, ʿUlūm-i Qurʾān va Ḥadīth 56, no. 1 (1403 SH) [Persian].
  • Aḥmad ibn Ḥanbal, al-Musnad, Cairo, Muʾassasat al-Qurṭubah, n.d. [Arabic].
  • al-ʿAllāmah al-Ḥillī, Yūsuf ibn al-Muṭahhar, Rijāl al-ʿAllāmah, edited by Muḥammad Ṣādiq Baḥr al-ʿUlūm, Najaf, Dār al-Dhakhāʾir, 1411 AH [Arabic].
  • al-ʿAyyāshī, Muḥammad ibn Masʿūd, Tafsīr al-ʿAyyāshī, edited by Sayyid Hāshim Rasūlī Maḥallātī, Tehran, al-Maṭbaʿah al-ʿIlmīyah, 1380 AH [Arabic].
  • al-Barqī, Aḥmad ibn Muḥammad ibn Khālid, al-Maḥāsin, edited by Jalāl al-Dīn Muḥaddith, Qom, Dār al-Kutub al-Islāmīyah, 1371 AH [Arabic].
  • al-Bayhaqī, Aḥmad ibn al-Ḥusayn, Shuʿab al-Īmān, edited by Muḥammad Saʿīd Basyūnī, Beirut, Dār al-Kutub al-ʿIlmīyah, 1410 AH [Arabic].
  • al-Bazzār, Aḥmad ibn ʿAmr, al-Musnad, edited by Maḥfūẓ al-Raḥmān Zayn Allāh et al., Medina, Maktabat al-ʿUlūm wa al-Ḥikam, 1988 [Arabic].
  • al-Bukhārī, Muḥammad ibn Ismāʿīl, al-Ṣaḥīḥ, edited by Muṣṭafā Dīb al-Bughā, Beirut, Dār Ibn Kathīr, 1407 AH [Arabic].
  • al-Dārimī, ʿAbd Allāh ibn ʿAbd al-Raḥmān, al-Sunan, edited by Fawāz Aḥmad Zamralī and Khālid al-Sabʿ al-ʿIlmī, Beirut, Dār al-Kitāb al-ʿIlmī, 1407 AH [Arabic].
  • al-Fattanī, Muḥammad Ṭāhir, Tadhkirah al-Mawḍūʿāt, Cairo, Idārat al-Ṭibāʿah al-Munīrīyah, 1343 AH [Arabic].
  • al-Ḥurr al-ʿĀmilī, Muḥammad ibn al-Ḥasan, Wasāʾil al-Shīʿah, Qom, Muʾassasat Āl al-Bayt, 1409 AH [Arabic].
  • al-Kashshī, Muḥammad ibn ʿUmar, al-Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan, Ikhtiyār Maʿrifat al-Rijāl, edited by Mahdī Rajāʾī, Qom, Muʾassasat Āl al-Bayt, 1363 SH [Arabic].
  • al-Khūʾī, Sayyid Abū al-Qāsim, Muʿjam Rijāl al-Ḥadīth, n.p., 1413 AH [Arabic].
  • al-Kulaynī, Muḥammad ibn Yaʿqūb, al-Kāfī, edited by ʿAlī Akbar Ghaffārī, Tehran, Dār al-Kutub al-Islāmīyah, 1407 AH [Arabic].
  • al-Mizzī, Yūsuf ibn Zakī, Tahdhīb al-Kamāl, edited by Bashshār ʿAwwād Maʿrūf, Beirut, Muʾassasat al-Risālah, 1400 AH [Arabic].
  • al-Nasāʾī, Aḥmad ibn Shuʿayb, al-Sunan al-Kubrā, edited by Ḥasan ʿAbd al-Munʿim Shiblī, Beirut, Muʾassasat al-Risālah, 1421 AH [Arabic].
  • al-Qummī, ʿAlī ibn Ibrāhīm, Tafsīr al-Qummī, edited by Ṭayyib Mūsawī Jazāʾirī, Qom, Dār al-Kitāb, 1404 AH [Arabic].
  • al-Ṣanʿānī, ʿAbd al-Razzāq ibn Hammām, al-Tafsīr, Beirut, Dār al-Kutub al-ʿIlmīyah, 1419 AH [Arabic].
  • al-Ṭabarānī, Sulaymān ibn Aḥmad, al-Muʿjam al-Awsaṭ, edited by Ṭāriq ibn ʿAwaḍ Allāh and ʿAbd al-Muḥsin ibn Ibrāhīm Ḥusaynī, Cairo, Dār al-Ḥaramayn, 1415 AH [Arabic].
  • al-Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr, Jāmiʿ al-Bayān, edited by Aḥmad Muḥammad Shākir, Beirut, Muʾassasat al-Risālah, 1420 AH [Arabic].
  • al-Ṭayālisī, Abū Dāwūd, al-Musnad, edited by Muḥammad ibn ʿAbd al-Muḥsin Turkī, Giza, Dār Hijr, 1419 AH [Arabic].
  • al-Tirmidhī, Muḥammad ibn ʿĪsā, Sunan al-Tirmidhī, edited by Bashshār ʿAwwād Maʿrūf, Beirut, Dār al-Gharb al-Islāmī, 1998 [Arabic].
  • Gerāmī, Sayyid Muḥammad Hādī, “Qirāʾat-i Tārīkhī az Tafsīr bi al-Raʾy va Muqāyisah-i ān bā Dīdgāh-i Mufassir-i al-Mīzān”, Tārīkh Nigarī va Tārīkh Nigārī 5 (1389 SH) [Persian].
  • Gerāmī, Sayyid Muḥammad Hādī, Nakhustīn Andīshah-hā-yi Ḥadīthī-yi Shīʿah: Ruykard-hā, Guftimān-hā, Ingārah-hā va Jayrān-hā, Tehran, Dānishgāh-i Imām Ṣādiq , 1396 SH [Persian].
  • Gul Muḥammadī, Jaʿfar, “Pazhūhishī darbārah-i Rivāyāt-i Nahy az Tafsīr bi al-Raʾy dar Dīdgāh-i Farīqayn”, Pazhūhish-i Fiqhī 1, no. 2 (1384 SH) [Persian].
  • Ibn Abī Shaybah, Abū Bakr, al-Muṣannaf, edited by Kamāl Yūsuf al-Ḥūt, Riyadh, Maktabat al-Rushd, 1409 AH [Arabic].
  • Ibn Abī Shaybah, Abū Bakr, al-Musnad, edited by ʿĀdil ibn Yūsuf ʿAzzāzī and Aḥmad ibn Farīd Muzaydī, Riyadh, Dār al-Waṭan, 1997 [Arabic].
  • Ibn al-Ghaḍāʾirī, Aḥmad ibn al-Ḥusayn, Rijāl Ibn al-Ghaḍāʾirī, edited by Muḥammad Riḍā Ḥusaynī, Qom, Dār al-Ḥadīth, 1364 SH [Arabic].
  • Ibn Bābawayh, Muḥammad ibn ʿAlī, al-Amālī, Tehran, Kitābchī, 1376 SH [Arabic].
  • Ibn Bābawayh, Muḥammad ibn ʿAlī, al-Khiṣāl, edited by ʿAlī Akbar Ghaffārī, Qom, Jāmiʿat al-Mudarrisīn fī al-Ḥawzah al-ʿIlmīyah, 1362 SH [Arabic].
  • Ibn Bābawayh, Muḥammad ibn ʿAlī, Kamāl al-Dīn wa Tamām al-Niʿmah, edited by ʿAlī Akbar Ghaffārī, Tehran, Islāmīyah, 1395 AH [Arabic].
  • Ibn Bābawayh, Muḥammad ibn ʿAlī, ʿUyūn Akhbār al-Riḍā , edited by Mahdī Lājwardī, Tehran, Nashr-i Jahān, 1378 AH [Arabic].
  • Ibn Baṭṭah, ʿUbayd Allāh ibn Muḥammad, al-Ibānah al-Kubrā, edited by Raḍā Muʿṭī et al., Riyadh, Dār al-Rāyah lil-Nashr wa al-Tawzīʿ, 1409 AH [Arabic].
  • Jalālī, Mahdī, “Rāvī-i Kitāb-i Sulaym ibn Qays bar Tarāzū”, ʿUlūm-i Ḥadīth 34 (1383 SH) [Persian].
  • Kitāb Sulaym ibn Qays, edited by Muḥammad Anṣārī Zanjānī, Qom, al-Hādī, 1405 AH [Arabic].
  • Muṣlāʾīpūr Yazdī, ʿAbbās, and Garāmī, Sayyid Muḥammad Hādī, “Sayr-i Taḥawwul-i Khwānish-i Tafsīr bi al-Raʾy dar Panj Sadah-i Nukhust-i Hijrī”, Pazhūhish-i Dīnī 20 (1389 SH) [Persian].
  • Muslim ibn al-Ḥajjāj, al-Ṣaḥīḥ, edited by Muḥammad Fuʾād ʿAbd al-Bāqī, Beirut, Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, n.d. [Arabic].
  • Nafīsī, Shādī, Bar Zawraq-i Nūr: Maqālātī chand dar Mawḍūʿāt-i Ḥadīthī, Tehran, Nashr-i ʿIlm, 1396 SH [Persian].
  • Nīlsāz, Naṣrat, “Tārīkh-Gudhārī-i Aḥādīth bar Asās-i Rūykard-i Tarkībī-i Taḥlīl-i Isnād-Matn dar Muṭāliʿāt-i Islāmī-yi Khāvarshināsān”, Pazhūhish-hā-yi Qurʾān va Ḥadīth 44, no. 1 (1390 SH) [Persian].
  • Nuʿaym ibn Ḥammād al-Marwazī, al-Fitan, edited by Samīr Amīn Zuhayrī, Cairo, Maktabat al-Tawḥīd, 1412 AH [Arabic].
  • Raḥmatī, Muḥammad Kāẓim, “Tafsīr-i Imām Ḥasan ʿAskarī”, Dānishnāmah-i Jahān-i Islām, Tehran, Bunyād-i Dāʾirat al-Maʿārif al-Islāmī, 1382 SH [Persian].
  • Tafsīr al-ʿAskarī, Qom, Madrasat Imām Mahdī, 1409 AH [Arabic].
  • Taqaviyān, ʿAbbās, “Tafsīr bi al-Raʾy, Chīstī va Chirāyī”, Muṭāliʿāt-i Qurʾān va Ḥadīth 2 (1387 SH) [Persian].

  • تاریخ دریافت 15 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 08 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 09 بهمن 1403