پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

خوانش‌های تفسیری واحد در بستر گفتمان‌های متعدد: مطالعه موردی عبارت «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
یکی از موضوعاتی که اخیرا مورد بحث و تبادل نظر قرآن پژوهان قرار گرفته است، توجه به گفتمان‌ها و نقش آن‌ها به عنوان یکی از عوامل غیر معرفتی (ناخودآگاه) موثر بر فهم و تفسیر برخی از آیات قرآن کریم است. در منظومۀ فکری این دسته از محققان، عمدتا نگرشی یک وجهی و تک بعدی به گفتمان‌ها صورت می‌گیرد؛ به این معنا که غالبا در مواضعی از گفتمان‌ها به عنوان عاملی اثرگذار در این حوزه یاد می‌شود که آیات قرآن کریم در طول تاریخ با تفاوت‌ها یا تحولات معنایی مواجه باشند. در این میان آن چه کم تر بدان پرداخته شده، توجه به نقش گفتمان‌ها در مواضعی است که میان آراء تفسیری در طول تاریخ، مشابهت و یا وحدت خوانشی مشاهده می‌شود. به منظور روشن شدن این موضوع، در پژوهش حاضر تلاش بر آنست به بررسی یکی از خوانش‌های واحد عبارت قرآنی «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» به عنوان نمونه پرداخته شده و نقش گفتمان‌ها در ظهور یا ترویج آن خوانش واحد در بازه‌های زمانی متفاوت مورد بررسی قرار گیرد. یافته‌های پژوهش حاکی از آنند که ظهور و ترویج خوانش واحدی که مطابق آن مقصود از دفع کنندگان در عبارت شریفه، سلاطین، پادشاهان و یا هیئت حاکم بر جامعه دانسته شده است، در بازه‌های زمانی مختلف، متاثر از گفتمان‌های متفاوتی بوده است؛ چنان‌که در قرن اول و دوم، گفتمان حکومت سالاری امویان، در قرن سوم و چهارم، گفتمان سنت‌گرایی، در قرن دوازدهم و سیزدهم، گفتمان صوفی‌گرایی و در قرن چهاردهم و پانزدهم گفتمان آنارشیسم یا هرج و مرج‌گرایی در شکل‌گیری و ترویج این خوانش واحد نقش بسزایی داشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Unified Interpretative Readings within Multiple Discourses: A Case Study of Q 2:251

نویسنده English

Seyedeh Hanieh Momen
PhD in Qurʾān and Hadith Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

Recently, Qur’anic studies have increasingly focused on the role of discourses as non-cognitive (subconscious) factors influencing the understanding and interpretation of Qur’anic verses. Scholars often regard discourses as a force driving semantic differences and exegetical transformations across history. However, the impact of discourses on cases where exegetical opinions exhibit similarity and unity has remained largely unexplored.
This study examines the reading of governmental conflict (Tadafu‘ Hukumi) regarding the Qur’anic phrase "Wa Lawla Daf‘ Allah Al-Nas Ba‘dahum Bi-Ba‘d," aiming to demonstrate that discourses not only play a pivotal role in exegetical transformations but also contribute to the emergence and propagation of unified interpretations over time. The primary objective is to explore the role of discourses in shaping unified exegetical readings throughout history.
This research seeks to answer three key questions: First, when did the governmental conflict reading of the studied phrase first emerge? Second, in which historical periods did this interpretation gain traction among exegetes? Third, what factors contributed to the emergence and dissemination of this unified reading over different epochs?
Given the centrality of content analysis in this research, the chosen methodology is discourse analysis, which fundamentally examines the context in which a text is produced, its audience, and its creator. The term "discourse analysis" was first introduced by Zellig Harris in 1952 in the field of linguistics. Although initially confined to linguistic studies, discourse analysis has evolved into a qualitative methodology widely employed in social sciences and humanities. It extends beyond lexical description to uncover underlying linguistic patterns, exploring the relationship between language, society, and situational contexts.
The findings of this study indicate that the recurrence of a specific interpretation across distinct historical periods does not necessarily signify the continuity of a single discourse but may instead stem from the influence of differing discourses over time. A notable example is the governmental conflict interpretation of the phrase "Wa Lawla Daf‘ Allah Al-Nas Ba‘dahum Bi-Ba‘d," which has evolved under various political and social conditions throughout history.

کلیدواژه‌ها English

Interpretation
reading
discourse
Were it Not for Allah’s Repelling the People by means of One Another
  • قرآن کریم.
  • ابوزهره، محمد، زهرةالتفاسیر، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • افضل آبادی، محسن، جایگاه اعتقاد در ارزیابی راویان از دیدگاه اهل سنت، تهران، نشر مشعر، 1394ش.
  • آل‏غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، 1382ش.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • ابن‏عجیبه، احمد، البحر المدید، قاهره، حسن عباس زکی، 1419ق.
  • اخوان کاظمی، بهرام، «نقد و ارزیابی نگرش سکولاریستی به حکومت نبوی»، حکومت اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ 42، زمستان 1385ش.
  • اسکندری، حسن، «خشونت به نام دین در میان حنبلیان نخستین»، مجموعه مقالات کنگره جهانیجریان‌‌های افراطی و تکفیری از دیدگاه علمای اسلام، قم، دارالإعلام، 1393ش.
  • اصغری، سمیرا، الگویی در خوانش قرآن کریم بر پایه تحلیل «بیانٌ» در تفسیر المیزان، پایان نامه کارشناسی ارشد تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه آیت‌الله حائری میبد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1397ش.
  • اطفیش، محمد بن یوسف، تیسیر التفسیر، عمان، سلطنة عمان، 1425ق.
  • بشیر، حسن، کاربرد تحلیل گفتمان در فهم منابع دینی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1395ش.
  • بلاذری، احمد بن یحیی،أنساب الأشراف، بیروت، المعهد الألمانی للابحاث الشرقیه، 1429ق.
  • بهرامی، محمد، «فهم و تفسیر در نگاه علامه طباطبایی (نگاهی مقایسه‌ای با هرمنوتیک)»، پژوهشهای قرآنی، سال هجدهم، شمارۀ 71، پاییز 1391ش.
  • حاجلی، علی، «فوکو، گفتمان، تحلیل گفتمان»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال دوازدهم، شمارۀ 42، بهار 1395ش.
  • حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، 1330ق.
  • حیدر، اسد، الإمام الصادق و المذاهب الأربعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1422ق.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه: فرهنگ متوسط دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1390ش.
  • دهقانی فارسانی، یونس، نقش گفتمان در فهم روایات أفضل الأعمال انتظار الفرج، رسالۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1394ش.
  • زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمۀ علی جواهر کلام، تهران، امیرکبیر، 1372ش.
  • سلطانی، سید علی اصغر، «تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و روش»، علوم سیاسی، سال هفتم، شمارۀ 28، زمستان 1383ش.
  • سیدترابی محمودآباد، سیدحسن و ذاکری، احمد، «زمینه‌های زهد و تصوف در اندیشه حسن بصری»، عرفان اسلامی، سال 7، شمارۀ 25، تابستان 1389ش.
  • سیف، یونس، «بحثی در عرفان و تصوف دوره بازگشت ادبی»، علامه، سال نهم، شمارۀ 31، بهار و تابستان 1390ش.
  • شهرستانی، علی، نام خلفا بر فرزندان امامان (ع)، قم، دلیل ما.
  • صفری، عباس، بررسی تفسیر روایی در قرن‌های سوم و چهارم هجری، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه ایلام، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، 1396ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1378ش.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، تفسیر القرآن العظیم، اربد، دارالکتاب الثقافی، 2008م.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تهران، کتابفروشی صدوق، 1360ش.
  • عبیدی، خالد فایق، الإقتصاد و الإجتماع، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
  • عترت دوست، محمد، «کاربست روش تحلیل گفتمان در راستای فهم نصوص دینی و زمینه‌های صدور آن»، مطالعات قرآن و حدیث، سال چهاردهم، شمارۀ 28، بهار و تابستان 1400ش.
  • عضدانلو، حمید، «درآمدی بر گفتمان یا گفتمانی دربارۀ گفتمان»، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، سال یازدهم، شمارۀ 103 و 104، بهار 1375ش.
  • علوی مهر، حسین، آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، 1384ش.
  • علیزاده، حسن، فرهنگ خاص علوم سیاسی (در برگیرنده کلیه اصطلاحاتی که ‌به «ایسم» ختم می‌شوند)، تهران، روزنه، 1377ش.
  • عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی حقوق اساسی، تهران، مجد، 1387ش.
  • فضل الله،‌هادی، محمد جواد مغنیه فکرٌ و اصلاح، بیروت، دارالهادی، 1413ق.
  • قدوسی‌زاده، حسن، اصطلاحات سیاسی، فرهنگی، قم، دفتر نشر معارف، 1390ش.
  • قونوی، اسماعیل بن محمد، الحاشیة علی تفسیر البیضاوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • گرامی، سید محمد‌هادی، «ملاحظاتی درباره گفتمان تفویض در نخستین سده‌‌های اسلامی»، امامت پژوهی، سال اول، شمارۀ 4، زمستان 1390ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، القیاده فی الاسلام، تهران، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، بی‌تا.
  • مروتی، سهراب، پژوهشی پیرامون تاریخ تفسیر قرآن کریم (سده نخست هجری)، تهران، رمز، 1381ش.
  • مطهری، مرتضی، کلام، عرفان، حکمت عملی، تهران، صدرا، بی‌تا.
  • مغنیه، محمدجواد، فی ظلال نهج البلاغه، ترجمۀ محمد جواد معموری، قم، دارالکتاب الإسلامی، 1387ش.
  • مغنیه، محمدجواد ، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الإسلامی، 1424ق.
  • منتظرقائم، مهدی و یادگاری، محمدحسن، «ارائه مدل مفهومی ـ نظری خوانش رتوریک انتقادی»، جامعه، فرهنگ و رسانه، سال پنجم، شمارۀ 18، بهار 1395ش.
  • میرزایی، عباس، «افول اندیشه اعتزال؛ میراث تقابل اصحاب حدیث و معتزله»، هفت آسمان، سال چهاردهم، شمارۀ 54، تابستان 1391ش.
  • نیری، محمد یوسف، «حکمت معصومیه‌ الهیه»، پژوهش‌‌های ادب عرفانی، سال اول، شمارۀ 4، 1386ش.
  • نیریزی، قطب‌الدین محمد، رساله سیاسی در تحلیل علل سقوط دولت صفویه و راه حل بازگشت آن به قدرت، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، 1371ش.
  • واعظی، احمد، نظریه‌ تفسیر متن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1397ش.
  • Pareyson, Luigi,Truth and Interpretation, state University of New york, New York, 2005.

  • تاریخ دریافت 19 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 08 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 09 بهمن 1403