پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

واژۀ قرآنی اَصْنام: خوانش سطور ناخواندۀ مفسران با روی‌کرد ریشه‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه علوم قرآن، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
چکیده
دربارۀ معنای واژۀ قرآنی اصنام و ترجمه‌اش به بُت بدیهی‌انگاری وجود دارد. بااین‌حال، کاوش دربارۀ ریشه و خاستگاه این واژه و مؤلفه‌های معنایی و جایگاه آن در بافت فرهنگی عصر نزول ضروری به نظر می‌رسد. مطالعۀ کنونی برای تحقق این هدف صورت می‌گیرد. از نظر روش‌شناسی، در این پژوهش از روش‌های زبانشناسی تاریخی ـ با تمرکز بر ریشه‌شناسی سامی و سومری ـ و در جهاتی از مطالعه از تحلیل متنیِ قرآن کریم استفاده شده است. به عنوان نتیجه بحث می‌توان گفت که در سابقه زبان‌های سامی واژه صنم به ریشه ص‌ل‌م بازمی‌گردد که با معنایی نزدیک به کاربرد قرآنی مشترک میان بسیاری از آن زبان‌ها ست؛ اما در نهایت، ریشۀ همه این هم‌زادها به واژه‌ای اکدی بازمی‌گردد که در مسیر اشاعۀ خود از طریق آرامی به نَبَطی، و سپس به عربی کهن شمالی راه یافته است. واژۀ مورداشاره در اکدی ریشۀ سامی ندارد و خود از واژه‌ای سومری گرفته شده است؛ واژه‌ای که معنای لغوی و پیشااصطلاحی آن [شیءِ] تراشیده، شکل‌داده‌شده و برساخته است. در زبانِ عربی قرآن تعبیر اَوثان اشاره به بت‌های معمول در جامعۀ مشرکان درون عربستان دارد؛ اما اصنام تداعی‌کنندۀ بت‌هایی ویژه‌تر، با کیفیت چهره‌پردازی‌شده، گاه با ابعاد بزرگ، و گاهی هم ساخته از موادی چون فلز بوده که ساختن‌شان تنها با فناوری و هنرهای موجود در مدنیّت‌های پیرامونی، هم‌چون بین‌النهرین و شام امکان داشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Etymology of al-Aṣnām: Deciphering Unspoken Qurʾān Commentaries

نویسنده English

Ahmad Pakatchi
Associate Professor, Department of Qur'an Sciences, Research Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

The term aṣnām is a Quranic word that, while often simply translated as idol, presents significant linguistic ambiguities and questions. This term requires thorough investigation both in terms of its etymology and its cultural context during the time of revelation. This study aims to address these issues. Methodologically, this research employs historical linguistics, focusing on Semitic and Sumerian etymology, and in some aspects, textual analysis of the Quran. As a result, it can be said that in the history of Semitic languages, the word ṣanam traces back to the root ṣlm, which has a meaning similar to its Quranic usage and is common among many of these languages. Ultimately, however, all these cognates trace back to an Akkadian word that spread through Aramaic to Nabataean and then to ancient northern Arabic. The Akkadian term itself does not have a Semitic origin but is derived from a Sumerian word, which in its literal and pre-terminological sense means carved, shaped, constructed (object). While in the Arabic of the Qurʾān, al-awthān refers to the common idols of the polytheists within Arabia, al-aṣnām evokes more specific idols, often larger and sometimes made of materials like metal. The construction of such idols was only possible with the technology and arts of surrounding civilizations, such as Mesopotamia and the Levant.

کلیدواژه‌ها English

Etymology
Semitic Languages
Sumerian
Elamite
al-awthān
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی عبدالمحمد آیتی (تهران، سروش، 1374ش).
  • ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، به‌کوشش اسعد محمد طیب، صیدا، المکتبة العصریه، 1419ق.
  • ابن‌اثیر، مبارک‌‌ بن محمد، النهایه، به‌کوشش‌ طاهر احمد زاوی و محمود محمد طناحی‌، قاهره، کتاب‌فروشی حلبی، 1963-1966م.
  • ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغه، به‌کوشش رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دارالعلم للملایین، 1987م.
  • ابن‌سکیت، یعقوب، الابدال، به کوشش حسین محمد محمد شرف، قاهره، الهیئة العامة لشؤون المطابع الامیریه، 1398ق/ 1978م.
  • ابن‌سیده، علی بن اسماعیل، المحکم و المحیط الاعظم، به‌کوشش عبدالحمید هنداوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2000م.
  • ابن‌سیده، علی بن اسماعیل، المخصص، به‌کوشش خلیل ابراهیم جفال، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1417ق/ 1996م.
  • ابن‏عبدالبر، یوسف بن عبدالله، التمهید، به‌کوشش مصطفی‌ بن‌ احمد علوی‌ و محمد عبدالکبیر بکری‌، رباط، وزارة عموم الاوقاف، 1387ق.
  • ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، به‌کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالجیل، 1420ق/ 1999م.
  • ابن‌قتیبه‌، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، به‌کوشش ابراهیم محمد رمضان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1411ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌ العرب، بیروت، دار صادر، 1374-1375ق.
  • ابوالبقاء عُکبَری، عبدالله بن حسین،التبیان فی شرح الدیوان، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، بیروت، دارالمعرفه.
  • ابوبکر سجستانی، محمد بن عزیز، غریب القرآن، قاهره، مکتبة ومطبعة محمد علی صبیح وأولاده، 1382ق/ 1963م.
  • ابوعبیده معمر بن مثنی، مجاز القرآن، به‌کوشش محمد فؤاد سزگین، قاهره، مکتبة الخانجی، 1374-1381ق.
  • ادی‏ شیر، الالفاظ الفارسیة‏ المعربه‏، بیروت، المکتبة الکاثولیکیه، 1908م.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب‌ اللغه، به‌کوشش‌ محمد عوض مرعب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 2001م.
  • اسدی‌ طوسی‌، علی بن احمد، لغت‌ فرس‌، به‌کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران، کتابخانه طهوری‌، 1336ش.
  • جاحظ، عمرو بن بحر، الحیوان‌، به‌کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره، مکتبة مصطفی البابی الحلبی، 1357ق.
  • جصاص‌، احمد بن علی، احکام‌ القرآن‌، به‌کوشش محمد الصدیق‌ قمحاوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی‌، 1405ق‌/ 1985م‌.
  • جواد علی، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌/ بغداد، 1968م.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح‌، به‌کوشش‌ احمد عبدالغفور عطار، قاهره، دارالکتاب العربی‌، 1376ق‌/ 1956م‌.
  • حداد، ابوبکر بن علی، التفسیر الکبیر، اربد، دارالکتاب الثقافی، 2008م.
  • خفاجی، احمد بن محمد، شفاء الغلیل فیما فی کلام العرب من الدخیل، به کوشش سید محمد بدرالدین نعسانی، قاهره، مطبعة السعاده، 1325ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به‌کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، بغداد، دارالرشید، 1981-1982م.
  • راغب‌ اصفهانی‌، حسین‌ بن محمد، مفردات‌ الفاظ القرآن‌، به‌کوشش‌ صفوان عدنان داوودی، دمشق/ بیروت، دارالقلم/ الدارالشامیه، ، 1412ق/ 1992م.
  • شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‌کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، مطبعة النعمان، 1383ق/ 1964م.
  • صاحب بن عباد، اسماعیل، المحیط فی اللغه، به‌کوشش محمد حسن آل‌یاسین، بیروت، عالم الکتب، 1414ق/ 1994م.
  • صفی‌پوری، عبدالرحیم بن عبدالکریم، منتهی الارب، لاهور، مطبع سرکاری.
  • طبرسی‌، فضل بن حسن، مجمع‌ البیان، بیروت، اعلمی، 1415ق‌.
  • طبری، محمد بن جریر، التفسیر، بیروت، دارالفکر، 1405ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک‌، به‌کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دارالمعارف، 1387ق/ 1967م.
  • عهد عتیق.
  • فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، به‌کوشش نصر هورینی، قاهره، المطبعة الحسینیة، 1344ق.
  • مجاشعی، علی بن فضال، النکت فی القرآن الکریم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1428ق.
  • مشکور، محمد جواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1357ش.
  • مکی بن ابی‌طالب قیسی، الهدایة الی بلوغ النهایة، به کوشش شاهد بوشیخی، شارجه، جامعة الشارقه، 1429ق.
  • Assadian, Hojjat & Hakola, Hannu P.A., Sumerian and Proto-Duraljan, Finland, University of Kuopio, 2003.
  • Beeston, A.F.L. et al., Sabaic Dictionary/ Dictionnaire sabéenne, Louvain-la-Neuve/ Beirut, Editions Peeters/ Librairie du Liban, 1982.
  • Black, Jeremy A. et al., A Concise Dictionary of Akkadian, Wiesbaden, Harrassowitz Verlag, 2000.
  • Black, Jeremy A., Sumerian Grammar in Babylonian theory, Rome, Biblical Institute Press, 1984.
  • Costaz, Louis, Dictionnaire syriaque-français/ Syriaque-English Dictionary, Beirut, Dar el-Machreq, 3nd ed, 2002.
  • Deimel, Antonius, Vocabularium sumericum, Rome, Lithog. G. Speranza, 1910.
  • Del Olmo Lete, Gregorio & Sanmartín, Joaquín, A Dictionary of the Ugaritic Language in the Alphabetic Tradition, Leiden/ Boston, Brill, 2003.
  • Delitzsch, Friedrich, Kleine sumerische Sprachlehre für Nichassyrologen, Leipzig, J.C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1914a.
  • Delitzsch, Friedrich, Sumerisches Glossar, Leipzig, J.C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1914b.
  • Fraenkel, Samuel, 1886, Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen, Leiden, Brill.
  • Gelb, Ignace J. et al., The Assyrian Dictionary, Chicago/ Glückstadt, Oriental Institute/ J.J. Augustin Verlag1954 ff.
  • Gesenius, Wilhelm, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, ed. F. Brown, Oxford, Clarendon, 1939.
  • Halloran, John A., Sumerian Lexicon, Version 3.0, web-published, 1999.
  • Hinz, Walter & Koch, Heidemarie, Elamisches Wörterbuch, Berlin, Verlag von Dietrich Reimer, 1987.
  • Hoftijzer, J. & Jongelling, K., Dictionary of the North-West Semitic Inscriptions, Leiden et al., Brill, 1995.
  • Huehnergard, John, A Grammar of Akkadian, Winona (Indiana), Eisenbrauns, 2000.
  • Jastrow, Marcus, A Dictionary of the Targumim, the Talmud Babli and Yerushalmi and the Midrashic Literature, London/New York, Luzac/Putnam, 1903.
  • Jeffery, Arthur, The Foreign Vocabulary of the Qur’an, Baroda, Oriental Institute, 1938.
  • Khačikjan, Margaret, The Elamite Language, Rome, Instituto per gli studi micenei ed egeo- anatolici, 1998.
  • Krahmalkov, Charles R., Phoenician-Punic Dictionary, Leuven, Uitgeverij Peeters en Departement Oosterse Studies, 2000.
  • Landersdorfer, P.S., Sumerisches Sprachgutim Alten Testament, Leipzig, J.C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1916.
  • Leslau, Wolf, Comparative Dictionary of Ge’ez (Classical Ethiopic), Wiesbaden, Harrassowitz, 1991.
  • Müller, D.H., “Arabisch- aramäische Glossen“, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes (WZKM), 1887, no. 1.
  • Paper, Herbert H., The Phonology and Morphology of Royal Achaemenid Elamite, PhD dissertation, University of Chicago, 1951.
  • Prince, John D., Materials for a Sumerian Lexicon, Leipzig, J.C. Hinrichs’sche Buchhandlung, 1908.
  • Smith, Eric J., Optimality Theory and Orthography, Using OT to Reconstruct Elamite Phonology, M.A. forum paper, University of Toronto, 2000.

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 09 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 09 مهر 1403