پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تبیانًا لکل شیء بودنِ قرآن در سنت تفسیری: تحلیل از منظر تاریخ انگاره‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان، رفسنجان، ایران.
چکیده
در ادوار تفسیر قرآن، در کنار شکل‌گیری انگاره‌های مختلف بر اساس آیات قرآن، انگارۀ شمول قرآن به همه امور و علوم هم با توجه به دلالت آیۀ 89 سوره نحل شکل گرفت. در این پژوهش، انگارۀ مورد نظر با روش مطالعه تاریخ انگاره بررسی گردید تا سیر تطور آن در میان مفسران فریقین مشخص گردد و این‌که چه برداشت‌هایی از آیه در قرون متمادی مطرح شده است. به عنوان بخشی از یافته‌های این مطالعه، تا نیمه‌های سدۀ پنجم هجری تبیان بودن قرآن در محدوه امور شریعت واحکام از قبیل امر و نهی و وعد و وعید و حدود و حلام و حرام و... فهمیده می‌شد تا حدی که نوعی حصر در عبارات مفسران شکل گرفت. از اواسط سدۀ پنجم، ظرفیت روشنگری سنت و عقل و اجماع و قیاس و اجتهاد مطرح گردید و بنا بر نقش تبیین‌گری هریک از آنها، به‌تدریج انگاره‌‌های مذهبی و فرقه‌ای قوّت گرفت؛ به‌نحوی‌که هر یک از مفسران شیعی و اهل سنت پیش‌فرض‌ها و مبانی اعتقادی و فقهی خود را در تفسیر آیه دخالت دادند. از نیمۀ دوم سدۀ 8ق هم با استناد به دو روایت مشهور ابن‌مسعود ــ روایت «أنزل فی القرآن کل علم و بیّن لنا فیه کل شی‏ء و لکن علمنا یقصر عما بین‏ لنا فی القرآن» و روایت «من أراد العلم فلیثور القرآن فإنّ فیه علم الأولین والآخرین» ــ بحث جامعیت علمی قرآن مطرح گردید. با ورود به سده‌های جدید، برداشت‌های فوق از آیه به سبب غلبه گفتمان‌های علمی و رواج گفتمان عام هدایتی قرآن و نگرش‌های مسئله محورانه تنقیح وتدقیق گردید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Qurʾān as an Explanation for Everything: History of Ideas in Exegetical Tradition

نویسنده English

ahmad gharaee
Associate professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Literature and Humanities, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, Rafsanjan, Iran.
چکیده English

In the eras of Qurʾānic exegesis, alongside the formation of various concepts based on Qurʾānic verses, the concept of the Qurʾān encompassing all matters and sciences also emerged, considering the implication of verse 89 of Surah An-Nahl. In this study, the mentioned concept was examined using the method of concept history to determine its evolution among the exegetes of both sects and what interpretations of the verse have been presented over the centuries. As part of the findings of this research, until the mid-fifth century AH, the Qurʾān being an explanation for everything was understood within the scope of Sharia and rulings such as commands and prohibitions, promises and warnings, limits, halal and haram, etc. , to the extent that a kind of restriction formed in the expressions of the exegetes. From the mid-fifth century, the capacity for enlightenment of tradition, reason, consensus, analogy, and ijtihad was discussed, and based on the explanatory role of each, religious and sectarian concepts gradually gained strength, so that each of the Shiite and Sunni exegetes incorporated their own doctrinal and jurisprudential presuppositions and foundations into the interpretation of the verse. From the second half of the eighth century, with reference to two famous narrations of Ibn Mas'ud: “All knowledge has been revealed in the Qurʾān and everything has been explained to us in it, but our knowledge falls short of what has been explained to us in the Qurʾān” and “Whoever seeks knowledge should stir the Qurʾān, for it contains the knowledge of the first and the last,” the comprehensive scientific nature of the Qurʾān was discussed. With the advent of new centuries, the above interpretations of the verse were refined and clarified due to the dominance of scientific discourses and the prevalence of the general guiding discourse of the Qurʾān and problem-oriented perspectives.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾān
Explanation for Everything
Sāra Al-Naḥl
History of Ideas
Exegetical Tradition
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.
  • ابن‌ابی‌حاتِم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
  • ابن‌ادریس، محمد بن احمد، المنتخب من تفسیر القرآن، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، 1409ق.
  • ابن‌جوزی، عبدالرحمان بن علی، زاد المسیر، بیروت، دارالکتاب العربی، 1422ق.
  • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، متشابه القرآن ومختلفه، قم، نشر بیدار، 1369ق.
  • ابن‌عادل، عمر بن علی، اللباب فی علوم الکتاب، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.
  • ابن‌عجیبه، احمد، البحر المدید، قاهره، حسن عباس زکی، 1419ق.
  • ابن‌عرفه، محمد بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2008م.
  • ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابن‌وَهْب، عبدالله بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1424ق.
  • ابوالسعود، محمد بن محمد، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1983م.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، به کوشش محمدجعفر یاحقی و احمد علی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
  • ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط، بیروت، دارالفکر، 1420ق.
  • انصاری، زکریا بن محمد، فتح الرحمن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1424ق.
  • آل غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، 1382ق.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • آملی، حیدر بن علی، المحیط الأعظم، قم، نشر نور علی نور، 1422ق.
  • بانکی‌پور فرد، امیرحسین و غفراللهی، سعید، «دیدگاه هولیزم یا کل‌انگاری در تفسیر تبیانًا لکل شیء»، پژوهش‌های زبان شناختی قرآن، سال هشتم شمارۀ 2، 1398ش.
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان، قم، بعثت، 1415ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ‌ الکبیر، حیدرآباد دکن‌، مطبعة دائرة المعارف النظامیة، 1398ق‌.
  • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تهران، ‌اسلامیه، 1371ق.
  • بروجردی، حسین بن رضا، الصراط المستقیم، قم، نشر انصاریان، 1416ق.
  • بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • بِقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1427ق.
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1418ق.
  • ثعالبی، عبدالرحمان بن محمد، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1418ق.
  • ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1422ق.
  • جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمان، درج الدرر، عَمّان، دارالفکر، 1430ق.
  • جزائری، نعمةالله بن عبدالله، عقود المرجان، قم، نور وحی، 1388ش.
  • حاجی، حمزه و مهریزی، مهدی، «کیفیت جامعیت قرآن در پرتو آراء اندیشمندان و مفسران مسلمان»، مطالعات قرآنی، دورۀ 3، شمارۀ 10، 1391ش.
  • حائری طهرانی، علی، مقتنیات الدرر، تهران، اسلامیه، 1338ش.
  • حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، روح البیان، بیروت، دارالفکر.
  • حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، قم، نشر اسماعیلیان، 1415ق.
  • خازن، علی بن محمد، لباب التأویل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • خطیب، عبدالکریم، التفسیر القرآنی للقرآن، بیروت، دارالفکر العربی، 1424ق.
  • دروزه، محمد عزة، التفسیر الحدیث، بیروت، دار الغرب الاسلامی، 1421ق.
  • رازی، محمد بن ابی بکر، أسئلة القرآن المجید، بیروت، المکتبة العصریه، 1423ق.
  • رسعنی، عبدالرزاق بن رزق الله، رموز الکنوز، مکه، مکتبة الأسدی، 1429ق.
  • رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دارالمعرفه، 1414ق.
  • روزبِهان بقلی، عرائس البیان، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2008م.
  • روشن‌ضمیر، محمد ابراهیم، «بررسی دلالت عبارت تبیانًا لکل شیء بر جامعیت قرآن»، آموزه‌های قرآنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شمارۀ 19، 1393ش.
  • زحیلی، وهبه، التفسیر الوسیط، دمشق، دارالفکر، 1422ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف،بیروت، دار الکتاب العربی، 1497ق.
  • سعدی، عبدالرحمان بن ناصر، تیسیر الکریم الرحمٰن، بیروت، مکتبة النهضة العربیة، 1408ق.
  • سمرقندی، نصر بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالفکر، 1416ق.
  • سمین، احمد بن یوسف، الدرّ المصون، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1414ق.
  • سید قطب، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، 1425ق.
  • سیواسی، احمد بن محمود، عیون التفاسیر، بیروت، دار صادر، 1427ق.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الإکلیل،بیروت، دارالکتب العلمیه، 2007م.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، 1404ق.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الإتقان، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرساله، 1429ق.
  • شبّر، سیدعبدالله، الجوهر الثمین، کویت، مکتبة الألفین، 1407ق.
  • شریف لاهیجی، محمد بن علی، التفسیر، تهران، دفتر نشر داد، 1373ش.
  • شریف مرتضی، علی بن حسین، التفسیر، بیروت، اعلمی، 1431ق.
  • شنقیطی، محمد امین، أضواء البیان، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1427ق.
  • شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، دار ابن‌کثیر، 1414ق.
  • شیخ طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‏ کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، دار احیاء التراث‏، 1383ق/ 1964م.
  • شیخ علوان، نعمة الله بن محمود، الفواتح الإلهیه، قاهره، دار رکابی للنشر، 1999م.
  • صادقی تهرانی، محمد، الفرقان، قم، نشر فرهنگ اسلامی، 1406ق.
  • صدیق‌حسن‌خان، فتح البیان، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1420ق.
  • صنعانی، عبدالرزاق بن هَمّام، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالمعرفه، 1411ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، 1390ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، چاپ‌خانۀ ناصر خسرو، 1372ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طنطاوی جوهری، الجواهر، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1350ق.
  • طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان، تهران، انتشارت اسلام، 1378ش.
  • عاملی، علی بن حسین، الوجیز، قم، دار القرآن الکریم، 1413ق.
  • غزالی، محمد بن محمد، جواهر القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1409ق.
  • غضنفری، علی، «پژوهشی در روی‌کرد جامعیّت مطلق قرآن»، پژوهش‌نامۀ تفسیر و زبان قرآن، سال پنجم، شمارۀ 2، 1396ش.
  • فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • فضل الله، محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، 1419ق.
  • فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، 1415ق.
  • فیضی، ابوالفیض بن مبارک، سواطع الإلهام، قم، دارالمنار، 1417ق.
  • قراملکی، احد فرامرز و ناسخیان، علی‌اکبر، قدرت انگاره، تهران، نشر مجنون، 1395ش.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، نشر ناصرخسرو، 1364ش.
  • قشیری، عبدالکریم بن هوازن، لطائف الإشارات، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2000م.
  • قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، کنز الدقائق، تهران، وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
  • کاشانی، فتح الله بن شکرالله، زبدة التفاسیر، قم، مؤسسۀ معارف اسلامی، 1423ق.
  • کاشفی، حسین بن علی، جواهر التفسیر، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، 1379ش.
  • گرامی، محمد هادی، مقدمه‌ای بر تاریخ‌نگاری انگاره‌‌ای و اندیشه‌ای: جستارهایی دربارۀ تاریخ‌نگاری اندیشه در مطالعات اسلامی، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، 1396ش.
  • گنابادی، سلطان علی‌شاه، بیان السعاده، بیروت، اعلمی، 1408ق.
  • ماتریدی، محمد بن محمد، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
  • ماوردی، علی بن محمد، النکت و العیون، بیروت، دارالکتب العلمیه.
  • مجلسی، محدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • محلی، محمد بن محمد، التفسیر، ضمن تفسیر الجلالین، بیروت، مؤسسة النور للمطبوعات، 1416ق.
  • مراغی، احمد مصطفی، التفسیر، بیروت، دارالفکر.
  • مرتضوی‌نیا، محمدباقر و حسینی کاشانی، سیدمجتبی، «بررسی‌گسترۀ معرفت‌بخشی قرآن کریم با محوریت آیۀ تبیانا لکل شیء»، فصل‌نامۀ کلام اسلامی، پیاپی110، 1398ش.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، 1410ق.
  • مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتب الإسلامی، 1424ق.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1423ق.
  • مکی بن ابی طالب قیسی حَمّوش، الهدایه،شارجه، دانشگاه شارجه، 1429ق.
  • مهائمی، علی بن احمد، تبصیر الرحمٰن، بیروت، عالَم الکتاب، 1403ق.
  • مؤدب، رضاو هم‌کاران، «نقد و بررسی دیدگاه مفسران در تفسیرآیۀ تبیانًا لکل شیء»، دو فصل‌نامه دانشگاه قم، سال دوم، شمارۀ اول، پیاپی3، 1395ش.
  • نسفی، علی بن محمد، التفسیر، تهران، انتشارات سروش، 1376ش.
  • نظام الدین نیشابوری، حسن بن محمد، غرائب القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1416ق.
  • نووی، محمد، مراح لبید، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
  • نهاوندی، محمد، نفحات الرحمٰن، قم، بعثت، 1386ش.
  • واحدی، علی بن احمد، الوجیز، بیروت، دارالقلم، 1415ق.
  • هاشمی رفسنجانی، علی‌اکبر، فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، 1383ش.
  • یحیی بن سلام، التفسیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1425ق.

  • تاریخ دریافت 18 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 04 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1403