پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

رویارویی دوگانۀ فخر رازی با نظریۀ صرفه

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
چکیده
در آیات مختلفی از قرآن کریم، ازجمله در آیه ۶۹ سوره زمر از نور سخن به میان آمده است «وَ أَشرَقَتِ الأرضُ بِنورِ رَبّها» است. با این‌که در ظاهر معنای کلمۀ نور روشن است، ولی دقت در آیات قرآن بر ابهام آن می‌افزاید. این مطالعه به دنبال روشن کردن معنای این کلمه در کاربرد قرآنی آن در سوره زمر به روش تحلیلی- توصیفی با توجه به دیدگاه اهل‌سنت است. از سوی مفسران یادشده سه دیدگاه مشهور و چهار دیدگاه غیرمشهور دراین‌باره مطرح‌شده که دیدگاه‌های مشهور شامل تجلّی خداوند برای داوری بین مردم به عدالت و حق و برهان، روشن‌شدن زمین به نوری غیراز نور خورشید و ماه و تجلّی حقیقت و باطن اعمال در روز قیامت است و دیدگاه‌های غیرمشهور شامل نور قدرت پروردگار، نور قلب‌های مؤمنان، نور ساق پروردگار و نورانی شدن زمین نفس انسان به نور پروردگار است. در این مطالعه دیدگاه‌های یادشده، تحلیل و موردارزیابی قرار گرفته و دیدگاهی که با سیاق جملات آیۀ 69 زمر، سیاق آیات قبل و بعد از آیه محل بحث در سوره زمر و قرائن موجود در آیات دیگر قرآن سازگارتر به نظر می‌رسد، تبیین گردیده‌است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Wa Ashraqat al-Arḍ Bi-Nūr Rabbihā (Q 39: 69): A Critical Analysis on Sunni Qurʾān Commentaries

نویسندگان English

َAli akbar Kalantari 1
Yusuf Farshadnia 2
1 Associate Professor of Quranic and Hadith Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 PhD Student in Quranic and Hadith Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

In various verses of the Qurʾān, including verse 69 of Sura Al-Zumar, light is mentioned: “And the earth will shine with the light of its Lord”. Although the apparent meaning of the word light is clear, a closer examination of the Quranic verses adds to its ambiguity. This study aims to clarify the meaning of this word in its Quranic usage in Surah Al-Zumar through an analytical-descriptive method, considering the views of Sunni commentators. Three well-known and four less-known views have been proposed by these commentators. The well-known views include: the manifestation of God for judging people with justice and truth, the illumination of the earth with a light other than that of the sun and moon, and the manifestation of the truth and the inner reality of deeds on the Day of Judgment. The less-known views include: the light of God's power, the light of the believers' hearts, the light of God's shin, and the illumination of the human soul by the light of God. This study analyzes and evaluates these views and explains the view that seems more consistent with the context of verse 69 of Surah Az-Zumar, the context of the preceding and following verses in Surah Al-Zumar, and the evidence found in other Quranic verses.

کلیدواژه‌ها English

Q 39: 69
light
Illumination of the Earth
Sunni commentators
  • قرآن کریم.
  • ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغه، به کوشش رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دارالعلم للملایین، 1987م.
  • ابن‌‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.
  • ابوالصلاح‌ حلبی‌، تقی بن نجم‌، تقریب المعارف، به کوشش فارس حسون، قم، چاپ‌خانۀ الهادی، 1417ق.
  • اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الإسلامیین، ویراستۀ هلموت ریتر، ویسبادن، فرانتس‌اشتاینر‌، 1400ق.
  • جرجانی، حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، به کوشش م‍یرج‍لال‌ال‍دی‍ن‌ ح‍س‍ی‍ن‍ی‌ اُرمَ‍وی و میرهاشم محدّث‌، تهران، سفیر اردهال، 1396ش.
  • جرجانی، عبد القاهر، دلائل الإعجاز فی علم المعانی‌، به کوشش عبدالحمید هنداوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • جواهری، سید محمد حسن، «بازخوانی نظریۀ صرفه»، قبسات، سال هفدهم، شمارۀ 66، زمستان1391ش.
  • جواهری، سید محمد حسن، اعجاز و تحدی: پاسخ به شبهات، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، 1397 ش.
  • خفاجی، عبد الله بن محمد، سر الفصاحه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1402ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، التفسیر، به کوشش محمد عبدالعزیز بسیونی زغلول، طنطا، کلیة الآداب، 1420ق.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، بیروت، الدار الشامیه، 1412ق.
  • سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، 1383ش.
  • سلطان، منیر، إعجاز القرآن بین المعتزلة و الأشاعره، قاهره، منشأة المعارف، ۱۹۸۶م.
  • سید مرتضی، علی بن حسین، الذخیره، به کوشش سیداحمد حسینی، قم، جامعۀ مدرسین، 1431ق.
  • سید مرتضی، علی بن حسین، الموضّح، به کوشش محمدرضا انصاری قمی، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیه، 1424ق.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الإتقان، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، الهیئة المصریة العامّة للکتاب، 1974م.
  • طباطبایی، فخرالسادات و جنتی‌فر، محمد، «بررسی و نقد تأثیر و تأثر امام فخر رازی در مباحث بیان با نگاهی به کتاب نهایة الإیجاز فی درایة الإعجاز»، پژوهش‌نامۀ نقد ادب عربی، سال هشتم، شمارۀ 17، بهار و تابستان 1397ش.
  • عالی‌پور، عبدالرضا، واعظی، سید حسین و شمشیری، محمدرضا، «اختلاف و اشتراک نظرات فخر رازی و علامه طباطبایی دربارۀ اعجاز قرآن»، فقه و تاریخ تمدن، سال پانزدهم، شمارۀ 4، 1398ش.
  • علوی، یحیی بن حمزه، الطراز، به کوشش عبدالحمید هنداوی، بیروت، المکتبة المصریه، 1429ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1421ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، نهایة الإیجاز فی درایة الإعجاز، بیروت، دار صادر، 1424ق.
  • قاضی زاده، کاظم، «نگرشی بر نظریۀ صرفه»، نامۀ مفید، شمارۀ 3، 1374ش.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383ش.
  • کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین، تهران، کتاب‌فروشی محمدحسن علمی، 1336ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، اسلامیه‌، 1386ش.
  • مولایی‌نیا، عزت‌الله و سلیمانی، مرضیه، «بررسی نظریۀ صرفه در آثار فریقین»، مطالعات تطبیقی قرآن و حدیث، سال ششم، شمارۀ 11، پاییز و زمستان 1397ش.
  • مؤدب، سید‌رضا، اعجاز قرآن در نظر اهل بیت عصمت (ع) و بیست نفر از علمای بزرگ اسلام، قم، احسن‌الحدیث، 1379ش.

  • تاریخ دریافت 07 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 21 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 21 شهریور 1403