پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

خاستگاه اختلاف خوانش مفسران در تفسیر عبارت کن فیکون

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسندگان
معصومه حامدی تازه‌کند 1
هادی وکیلی 2
مژگان سرشار 3
1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه فلسفه اسلامی و حکمت معاصر، پژوهشکده فلسفه، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/naghdeara.2024.196025
چکیده
متن قرآن از نگاه اکثر عالمانِ مسلمان یک‌سان و مصون از تحریف است؛ اما گاهی در تفسیر یک آیه اختلاف مفسران منجر به تقابل آراء شده است. مفسران عبارت کن فیکون  را ذیل دو گونه کلی خوانش مجازی و حقیقی تفسیر کرده‌اند. این اختلاف خوانش‌، جبر و اختیار مخلوق را در تکوین رقم‌زده است. طبق یافته‌های تحقیق، منشاء این اختلاف، بیش‌تر در مبانی، روش و گرایش مفسر خودنمایی می‌کند. در حوزه مبانی مفسر اختلاف قرائات و اعراب، حجیّت ظواهر و زبان قرآن از عوامل مؤثر در اختلاف آراست. در تفسیر عبارت کن فیکون، مفسران اهل سنّت از سه روش تفسیر قرآن با قرآن، قرآن با روایات و قرآن با قول صحابی و تابعی بهره برده‌اند؛ اما مفسران امامیه فقط به تفسیر با آیات قرآن و روایات معصومین (ع) بسنده کرده‌اند. گرایش مفسر نیز در مباحث کلامی، فلسفی، عرفانی و اعتقادی در اختلاف خوانش آنان بسیار مؤثر است. هرچند جایگاه تفسیر به دلیل بشری بودن آن، از متن قرآن جداست؛ اما بررسی خاستگاه این تفاوت‌ها، در انتخاب و گزینش خوانش‌ها و کشف افق‌های روشنی از مراد الهی و عمل به آنها کارگشا ست.
کلیدواژه‌ها
اختلاف قرائات
تفسیر قرآن با قرآن
اختلاف اِعراب‌گذاری آیات
گرایش‌های مفسران

موضوعات

عنوان مقاله English

The Origin of Interpreters' Differing Readings in the Exegesis of the Phrase Be, and It Is

نویسندگان English

Masoumeh Hamedi Tazehkand 1
Hadi Vakili 2
Mozhgan Sarshar 3
1 PhD student in Qurʾān and Hadith studies, Faculty of Law, Theology and Political Sciences, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Contemporary Wisdom, Philosophy Research Institute, Research Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Qurʾān and Hadith Sciences, Faculty of Law, Theology and Political Sciences, Science and Research Unit,, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The text of the Qurʾān is considered consistent and protected from distortion among most groups; however, sometimes the difference in interpretation of a verse by commentators has led to conflicting opinions. The phrase “Kun Fa-Yakūn” (Be, and it is) has been interpreted under two general categories: allegorical and literal readings. This difference in interpretation has shaped the concepts of determinism and free will in creation. According to research findings, the origin of this difference lies mostly in the foundations, methods, and inclinations of the interpreter. In the realm of foundational principles, differences in recitations and Arabic grammar, the authority of apparent meanings, and the language of the Qurʾān are among the influential factors in differing opinions. In the interpretation of the phrase “Kun Fa-Yakūn” Sunni interpreters have utilized three methods: interpretation of the Qurʾān by the Qurʾān, the Qurʾān with traditions, and the Qurʾān with the sayings of companions and followers; however, Imami interpreters have limited themselves to interpretation with Qurʾānic verses and traditions of the infallibles. The interpreter's inclination in theological, philosophical, mystical, and doctrinal discussions is also very influential in their differing readings. Although the place of interpretation, due to its human aspect, is separate from the text of the Qurʾān, examining the origins of these differences is helpful in selecting readings and uncovering clear horizons of divine intent and acting upon them. This article, through library research and a descriptive-analytical method, has examined "the origin of the difference in interpreters' readings in the interpretation of the phrase “Kun Fa-Yakūn”.
 

کلیدواژه‌ها English

Ikhtilāf al-Qirāʾāt
interpretation of the Qurʾān by Qurʾān
differences in Arabicization of the verses
intellectual tendencies of the commentators of the Qurʾān
  • قرآن کریم.
  • آمدی، علی ‌بن محمد، ابکار الافکار فی اصول الدین، قاهره، احمد محمد مهدی، 1423ق.
  • آملی، حیدر بن علی، جامع الأسرار و منبع الأنوار، به کوشش هانری کربن، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، 1368ش.
  • ابن‌‏ابی‏حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
  • ابن‌‏انباری، عبدالرحمان ‌بن محمد، البیان فی غریب اعراب القرآن، قم، مؤسسة دارالهجره، 1362ش.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، التوحید، به کوشش سیدهاشم حسینی طهرانی، قم، جامعۀ مدرسین، 1387ق.
  • ابن‌جزی، محمد بن احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت، شرکة دارالأرقم بن أبی‌الأرقم، 1416ق.
  • ابن‌خالویه، حسین ‌بن احمد، اعراب القراءاتالسبع و عللها، قاهره، مکتبة الخانجی، 1413ق.
  • ابن‌عربی، محمد ‌بن علی، الفتوحات المکیّه، بیروت، دارصار.
  • ابن‌عطیه، عبدالحق ‌بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • ابن‌کثیر، اسماعیل ‌بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابن‌هشام، عبدالله بن یوسف، مغنی اللّبیب، به کوشش مازن مبارک و محمّد علی حمدالله، دمشق، دارالفکر، 1985م.
  • ابوالفتوح رازی، حسین‌ بن علی، روض الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1408ق.
  • ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط، بیروت، دارالفکر، 1420ق.
  • ابوعبیده، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، قاهره، مکتبة الخانجی، 1381ق.
  • احسائی، احمد، جوامع الکلم، بصره، مطبعة الغدیر، 1430ق.
  • احمد ‌بن حنبل، المسند، به کوشش شعیب الأرنؤوط و عادل مرشد، مؤسسة الرساله، 1421ق.
  • احمد حسین‌آبادی، حسین، عوامل اختلاف در تفسیر قرآن، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، پایان‌نامه ارشد، پایگاه اطلاع رسانی حوزه، 1388ش.
  • احمد مختار، عمر عبدالعال سالم، معجم القراءات القرآنیه، قم، سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، 1412ق.
  • آزاد، علیرضا، تفسیر قرآن و هرمنوتیک کلاسیک، قم، مؤسسه بوستان کتاب، 1391ش.
  • استرآبادی، شرف‌الدین علی، تأویل الآیات الظاهره، قم، جامعۀ مدرسین، 1409ق.
  • اسلامی، برات محمد، «اهل بیت (ع) و یک جنجال تاریخی»، فرهنگ کوثر، 1384ش، شمارۀ 63. پرتال جامع علوم انسانی، 31/ 01/ 1402.
  • باقلانی، محمد ‌بن طیب، التمهید، بیروت، ریچارد جوزف مکارتی، 1975م.
  • بحرانی، هاشم‌ بن سلیمان، البرهان فی تفسیرالقرآن، به کوشش بنیاد بعثت، قم، موسسة البعثه، 1415ق.
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل، بیروت، دار إحیاء‌التراث العربی، 1418ق.
  • تفسیر العسکری، قم، مدرسة الإمام المهدی عج، 1409ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، نشر اسراء، 1379ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، تفسیر سوره یس، 29/ 11/ 1392ش، قابل دسترسی در پایگاه اینترنتی، دست‌رسی در 20/ 01/ 1402ش.
  • جوهری فارابی، اسماعیل ‌بن حماد، الصحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، 1407ق.
  • حامدی‌تازه‌کند، معصومه، هادی وکیلی و مژگان سرشار، «گونه شناسی آراء مفسران در خوانش عبارت کن فیکون »، پژوهش‌های قرآنی، شمارۀ 105، شمارۀ پیاپی 105، دوره27، شمارۀ چهارم، 1401ش.
  • حائری تهرانی، علی، مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمر، تهران، الاسلامیه، 1388ش.
  • حداد، ابوبکر بن علی، التفسیر، اربد، دارالکتاب الثقافی، 2008م.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، دفتر دل، به کوشش داوود صمدی آملی، نبوغ.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، رساله وحدت از دیدگاه عارف و حکیم، تهران، انتشارات فجر، 1362ش.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، عیون مسائل النفس، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1371ش.
  • حسینی رشتی، سیدکاظم ‌بن‌ سید‌قاسم، جواهر‌الحکم، بصره، شرکة الغدیر، 1432ق.
  • حقی برسوی، اسماعیل ‌بن مصطفی، تفسیر روح‌البیان، بیروت، دارالفکر.
  • حلّی، حسن‌ بن یوسف، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، تهران: محمد نجمی زنجانی، 1338ش.
  • حویزی، عبدالعلی، تفسیر نورالثقلین، به کوشش هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
  • خفاجی، احمد‌بن محمد، حاشیه بر تفسیر بیضاوی، به کوشش مهدی عبدالرزاق، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
  • خمینی، روح‌الله، شرح دعای سحر، ترجمۀ گروه معارف معاونت پژوهشی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج.
  • خمینی، روح‌الله، طلب و اراده، ترجمۀ سیداحمد فهری، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1391ش.
  • خوئی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ محمدحسن مولی‌زاده شکوی، تفلیس، مطبعة غیرت، 1326ق.
  • درویش، محی‌الدین، إعراب القرآن الکریم و بیانه، حمص، دارالیمامه، 1415ق.
  • دمیاطی، شهاب‌الدین احمد، اتحاف فضلاءالبشر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • رضا، محمد رشید، تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت، دار‌المعرفه، 1414ق.
  • زارع بنادکوکی، طاهره، بررسی خاستگاه و علل اختلاف متکلمان مسلمان (معتزله، اشاعره، اهل حدیث و شیعه) دربارۀ کلام خدا تا پایان سده چهارم، پایان‌نامه ارشد، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشگاه سمنان، 1390ش. ایرانداک.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407ق.
  • سبحانی، تفسیر سوره یس، ذیل آیۀ 82، 17/ 05/ 1392ش، قابل دست‌رسی در پایگاه اینترنتی کتابخانه مدرسه فقاهت، دست‌رسی در 20/ 01/ 1403.
  • سبحانی، جعفر، المناهج التفسیریه فی علوم القرآن، بیروت، داراللواء.
  • سبزواری، هادی ‌بن مهدی، شرح الأسماء الحسنی، چاپ سنگی، بازنشر قم، بصیرتی.
  • سبزواری، هادی‌ بن مهدی، شرح المنظومه، به کوشش حسن حسن‌زاده آملی، تهران، نشر ناب، 1379ش.
  • سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، انتشارات کومش، کتابخانه مدرسه فقاهت.
  • سمرقندی، نصر بن‌ محمد، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، بیروت، دارالفکر، 1416ق.
  • سید مرتضی، علی ‌بن حسین، نفائس التأویل، بیروت، اعلمی، 1431ق.
  • شاکر، محمدکاظم، «ریشه‌یابی اختلافات تفسیری»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، سال هشتم، دوره دوم، شمارۀ 6 (پیاپی 23)، تابستان 1379ش.
  • صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، 1365ش.
  • صالح، بهجت عبدالواحد، الاعراب المفصل لکتاب الله المرتل، عمان، دارالفکر، 1998م.
  • صحیفه سجادیه، ترجمۀ مهدی الهی قمشه‌ای، تهران، اسلامی، 1364ش.
  • صدیق‏حسن‏خان، محمدصدیق، فتح البیان فی مقاصد القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1420ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان.
  • طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، تهران، ناصر خسرو، 1372ش.
  • طبری، ابوجعفر محمّدبن‌جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  • طوسی، محمدبن حسن، مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعه، 1411ق/ 1991م.
  • عفیفی، ابوالعلاء، الاعیان الثابتة فی مذهب ابن‌عربی و المعدومات فی مذهب المعتزلة فی الکتاب التذکاری لابن‌عربی، قاهره، دارالکتب العربی للطباعة و النشر، 1389ق.
  • عکبری، عبدالله ‌بن حسین، التبیان فی اعراب القرآن، عربستان ریاض، بیت الافکار الدولیه، 1419ق.
  • غروی نائینی، نهله، «سبب اختلاف مفسران در تفسیر آیات قرآن کریم»، نشریه مدرس علوم انسانی، دوره 5، شمارۀ پیاپی 23، ویژه‌نامه 6، 1380ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • فدائی، غلامرضا، «از کن فیکون چه می‌دانیم»، 6 بهمن 1397ش، قابل دسترسی در پایگاه اینترنتی خبرآنلاین[1]، دست رسی در 20/ 02/ 1403.
  • فراء، یحیی ‌بن زیاد، معانی القرآن، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980م.
  • فصیحی، حسین و مرتضی میرباقری و بهجت واحدی، «بررسی توصیفی تفسیر آیه ذرّ در آثار ملاصدرا»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال 44، شماره1، شمارۀ پیاپی 922414، فروردین 1390.
  • فضل‌الله، محمد‌حسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملک، 1419ق.
  • فیض کاشانی، محمد‌ بن شاه مرتضی، الکلمات المکنونة من علوم اهل الحکمة و المعرفه، به کوشش محمد امامی کاشانی و علیرضا اصغری، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، 1387ش.
  • فیض کاشانی، محمد ‌بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، 1415ق.
  • قاسمی، جمال‏الدین‏، محاسن التأویل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1418ق.
  • قاضی عبدالجبار، ابن‌‌احمد، شرح الاصول الخمسۀ، به کوشش رباب سمیر مصطفی و احمد‌ بن حسین ابی‌هاشم، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، قاهره، دارالکتب المصریه، 1384ق/ 1964م.
  • قمی، علی‌ بن ابراهیم، التفسیر، قم، دارالکتاب، 1363ش.
  • قیصری رومی، محمد داوود، شرح فصوص‌الحکم، به کوشش سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1375ش.
  • کاشانی، فتح‌الله، منهج‌الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1366ش.
  • کرمی، محمد، التفسیر لکتاب الله المنیر، قم، علمیه، 1402ق.
  • متقی هندی، حسام الدین، کنزالعمال، بیروت، دارالرساله، 1399ق.
  • مجتهد شبستری، محمد، هرمنوتیک، کتاب و سنت، تهران، طرح نو، 1377ش.
  • مجلسی، محمدباقر ‌بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث، 1403ق.
  • مرکز فرهنگ و معارف قرآن، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دائرة المعارف قرآن کریم، «مدخل إعراب قرآن»، قم، بوستان کتاب قم، 1382ش.
  • مسعودی، ابو‌الحسن‌ بن علی، مروج الذّهب و معادن الجوهر، به کوشش کمال حسن مرعی، بیروت و صیدا، المکتبة العصریه، 1425ق.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار 20، تهران، صدرا، 1388ش.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1428ق.
  • مفید، محمد‌ بن محمد، اوائل المقالات، به کوشش ابراهیم انصاری زنجانی، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.
  • مقاتل ‌بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی،1423ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، 1371ش.
  • مکی ‌بن ابی‌طالب قیسی، الهدایة، شارجه، جامعة الشارقه، 1429ق.
  • مکی ‌بن حموش، قیسی، مشکل اعراب القرآن، بیروت، دارالیمامه، 1423ق.
  • مکّی عاملی، شیخ حسن، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنّة و العقل، به کوشش جعفر سبحانی، قم، المرکز العالمی للدرسات الإسلامیه.
  • ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، بیدار، 1361ش.
  • ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، مجموعۀ رسائل فلسفی، تهران، حکمت، 1420ق.
  • مؤدب، سیدرضا، روش‌های تفسیر قرآن، قم، دانشگاه قم، اشراق، 1380ش.
  • مؤدب، سیدرضا، مبانی تفسیر قرآن، قم، دانشگاه قم، 1386ش.
  • میبدی، احمد‌ بن محمد، کشف الاسرار، تهران، امیرکبیر، 1371ش.
  • نحاس، احمد ‌بن محمد، اعراب القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1421ق.
  • نسفی، عبدالله ‌بن احمد، التفسیر، بیروت، دارالنفائس، 1416ق.
  • نظام الاعرج، حسن ‌بن محمد،غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1416ق.
  • نهج البلاغه، گردآوری شریف رضی، به کوشش محمد عبده، بازنشر قم، دار الذخائر، 1412ق/ 1370ش.
  • نووی، محمد، مراح لبید، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
  • نیشابوری، محمود، وضح البرهان، بیروت، دارالقلم، 1410ق.
  • واحدی نیسابوری، علی بن احمد، التفسیر البسیط، ریاض، جامعة الإمام محمد ‌بن سعود الاسلامیه، 1430ق.

 

[1]. http://www.Khabaronline.ir/ news/ 1225928.

  • تاریخ دریافت 30 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 23 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 24 اردیبهشت 1403