پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تفسیربه‌رأی از دیدگاه طباطبایی و ذهبی

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسنده
دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
چکیده
یکی از مسائلی که در بحث روش‌های تفسیری، همواره محلّ نزاع مفسّران و اندیشمندان علوم قرآنی بوده، مفهوم تفسیربه‌رأی است. اهتمام فراوان مفسّران فریقین در کشف معنای صحیح تفسیربه رأی، بدان جهت است که مجموعه روایاتی که درجوامع روایی و متون تفسیری فریقین در این باب مطرح شده، لحن تهدید آمیزی داشته و نتیجه چنین تفسیری را ولو صحیح، نکوهیده ومذموم دانسته است. دو تن از شخصیت‌های برجسته قرآن پژوه معاصر که دربارۀ مفهوم تفسیربه رأی، دیدگاه خاصّی مطرح نموده اند، ذهبی در کتاب التفسیر و المفسّرون و طباطبایی در تفسیر المیزان هستند. در این مطالعه با روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی دیدگاه‌های آنان پرداخته شده است. بنا ست از این دفاع کنیم که ذهبی، تفسیربه‌رأی را به دو نوع ممدوح ومذموم تقسیم بندی نموده وتنها تفسیر با صِبغۀ اشعری را ممدوح و مابقی تفاسیر هم‌چون: تفسیر شیعه را با ذکرمصادیقی، مذموم دانسته است، درحالی‌که تلقّی نمودنِ برخی از تفاسیر درحیطه ممدوح ومذموم، به دور از داوری علمی وبدلیلِ پیش داوری وعدم شناخت صحیح مبانی تفسیری است واصولاً تفسیر ممدوح را باید تخصّصاً از موضوع تفسیربه رأی، خارج دانست. طباطبایی نیز بابررسی مجموع روایات این باب، تفسیربه‌رأی را ناظر به روش تفسیری ونه اصل تفسیر دانسته وبا اشاره به یکى از موارد تفسیربه رأى یعنی استقلال به رأى وعدم مراجعه به آیاتِ دیگر قرآن، معتقد است که اگر تفسیر با روش و طریقه خطا انجام پذیرد، حتّی اگر به نتیجه صحیح منتج گردد، بازنکوهیده ومذموم بوده وفاقد ارزش و اعتبار علمی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Personal Interpretation: The Perspectives of Ṭabāṭabāʾi and Dhahabī

نویسنده English

Abolfazl Sadeghi
PhD student of Comparative Interpretation, University of Sciences and Education of the Holy Qurʾān, Qom, Iran
چکیده English

One of the issues that has always been a point of contention among interpreters and scholars of Quranic sciences is the concept of interpretation based on opinion. The considerable effort of interpreters from both factions to uncover the correct meaning of interpretation based on opinion is due to the fact that the collection of narrations presented in the narrative communities and interpretive texts of both factions on this topic have a threatening tone and have deemed the result of such interpretation, even if correct, as reprehensible and condemnable. Two contemporary prominent Quranic scholars who have presented specific views regarding the concept of interpretation based on opinion are Dhahabi in his book al-Tafsīr wa al-Mufassirūn and Ṫabāṭabai in Tafsir al-Mizan. The approach of the present article, with a descriptive-analytical method, has examined their viewpoints. The result of this study indicates that Dhahabi has categorized interpretation based on opinion into two types: praiseworthy and blameworthy, considering only the interpretation with an Ashʿari tinge as praiseworthy and others, such as the Shia interpretation, with certain examples, as blameworthy. However, categorizing some interpretations as praiseworthy or blameworthy is far from a scientific judgment due to prejudgment and a lack of proper understanding of interpretive foundations, and essentially, praiseworthy interpretation should be specifically excluded from the subject of interpretation based on opinion. Tabatabai, after examining the totality of narrations on this topic, considers interpretation based on opinion to pertain to the method of interpretation and not the essence of interpretation itself. Referring to one of the cases of interpretation based on opinion, namely independence of opinion and not referring to other verses of the Quran, he believes that if interpretation is carried out with an erroneous method and approach, even if it leads to a correct result, it is still reprehensible and condemnable and lacks scientific value and credibility.
 

کلیدواژه‌ها English

Interpretation based on opinion
Ṫabāṭabāī
Dhahabī
Analytical evaluation
Interpretative methods
  • قرآن کریم، ترجمۀ محمّدمهدی فولادوند.
  • ابن‌بابویه، محمّد بن علی، عیون اخبار الرضا (ع)، به کوشش مهدی لاجوردی، تهران، نشرجهان، 1378ش.
  • ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز، به کوشش عبدالسلام عبدالشّافی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • ابن‌فارس، احمد بن زکریا، مقاییس اللغه، قم، پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، 1387ش.
  • ابن‌منظور، محمّد بن مکرّم، لسان العرب، قم، ادب الحوزه، 1405ق.
  • استرآبادی، محمّدامین، الفوائد المدنیه، به کوشش رحمتی، النّشر الاسلامی، 1424ق.
  • آلوسی، محمود بن عبداللّه، روح المعانی، به کوشش محمّدحسین عرب، بیروت، دارالفکر، 1417ق.
  • بابایی، علی اکبر و همکاران، روش‌شناسی تفسیر قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، 1385ش.
  • بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسّسه البعثه، 1415ق.
  • بغوی، حسین بن مسعود، معالم التّنزیل، بیروت، داراحیاء التّراث العربى، 1420ق.
  • ترمذی، محمّد بن عیسی، الجامع الصحیح، به کوشش احمدشاکر، بیروت، دارالعلم.
  • خراسانی، محمّدکاظم، کفایه الاصول، قم، آل‌البیت، 1409ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، هجرت، 1385ش.
  • خویی، سیدابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، نشردارالثّقلین، 1418ش.
  • دائرةالمعارف قرآن کریم، قم، بوستان کتاب، 1382ش.
  • ذهبی، محمّدحسین، التفسیر و المفسّرون، بیروت، داراحیاء التّراث العربی، 1961م.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، مفردات الفاظ قرآن، بیروت، دارالشّامیه، 1412ق.
  • رضایی اصفهانی، محمّدعلی، مبانی و قواعد تفسیر قرآن، قم، جامعة المصطفی، 1387ش.
  • زبیدی، محمّدمرتضی، تاج العروس، بیروت، مکتبة الحیات.
  • زرکشی، بدرالدّین، البرهان فی علوم القرآن، به کوشش محمّد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، داراحیاء الکتب العربیه، 1376ش.
  • زغلول، محمّدحمد، التفسیر بالرأی، دمشق، مکتبة الفارابی، 1420ق.
  • سیوطی، عبدالرّحمان بن ابی‌بکر، الاتقان، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407ق.
  • شیخ مفید، محمّد بن محمّد، تفسیر القرآن المجید، قم، انتشارات دفترتبلیغات اسلامی، 1424ق.
  • طباطبایی، سیدمحمّدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، اعلمی، 1390ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصرخسرو‏، 1372ش.
  • طبری، محمّد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طریحی، فخرالدّین، مجمع البحرین، به کوشش احمد حسینی، تهران، دفتر نشرفرهنگ اسلامی، 1387ش.
  • طوسی، محمّد بن حسن، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التّراث العربی، 1402ق.
  • عسکری، سیدمرتضی، معالم المدرستین، تهران، مجمع علمى اسلامى، 1416ق.
  • عیاشی، محمّد بن مسعود، التفسیر، تهران، اسلامیه، 1380ق.
  • فخررازی، محمّد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التّراث، 1420ق.
  • فیروزآبادی، محمّد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دار احیاء التّراث العربى، 1424ق.
  • فیومی، احمد بن محمّد، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریه، 1420ق.
  • قاسمی، محمّدجمال الدّین، محاسن التّأویل، بیروت، دارالفکر، 1398ق.
  • قرطبی، محمّد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصرخسرو، 1364ش.
  • گل‌محمّدی، جعفر، «پژوهشی دربارۀ احادیث نهی از تفسیربه‌رأی درنگاه فریقین»، پژوهش دینی، سال اوّل، شمارۀ دوّم، تابستان وپاییز 1384ش.
  • ماوردی، علی بن محمّد، النکت والعیون، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التّراث العربى، 1403ق.
  • مصطفوی، حسن، التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، 1374ش.
  • معرفت، محمّدهادی، تفسیر ومفسّران، قم، نشرالتّمهید، 1379ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیربه‌رأی وهرج و مرج ادبی، قم، انتشارات مدرسه امیرالمؤمنین (ع).
  • نجّارزادگان، فتح اللّه، تفسیر تطبیقی، قم، انتشارات مرکزجهانی علوم اسلامی، 1383ش.
  • نقویان، عبّاس، مقاله «تفسیر به رأی، چیستی وچرایی»، مطالعات قرآن وحدیث، سال اوّل، شمارۀ دوّم، بهار وتابستان 1387ش.
  • نهج البلاغه، گردآوری شریف رضی، به کوشش محمد عبده، بازنشر قم، دار الذخائر، 1412ق/ 1370ش.

  • تاریخ دریافت 02 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 19 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 20 اردیبهشت 1403