پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

رَفَث: کاوشی ریشه‌شناختی درباره واژه‌ای پرچالش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه علوم قرآن، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
چکیده
واژه رَفَث که دو بار در قرآن کریم به کار رفته، از جمله مفردات قرآنی است که در معنای آن تشتت اقوال و پیچیدگی‌های تفسیری بسیار است. بخشی از این تشتت ناشی از آن است که مفسران و لغویان کهن، به جای تبیین معنا، به توضیح مصادیق آن پرداخته‌اند و چه بسا به معنای لغوی آن نیز دسترس نداشته‌اند. قراین حاکی از آن است که رفث به عنوان یک واژه، از اواسط سده سوم هجری روی به منسوخ شدن نهاده و متروک بودن آن در سده‌های بعد، بر دشواری کار مفسران افزوده است. پژوهش حاضر بر آن است که پس از نشان دادن ابهامات مفسران و نقد آراء ایشان، با یک تبیین زبانشناختی تاریخی، و به ویژه با بهره جستن از روش‌های ریشه‌شناسی و مطالعه تطبیقی سامی، به تبیین ارزش واژگانیِ رفث راه جوید. برآیند مباحث آن است که رفث در اصل لغوی، به معنای "کوبیدن توأم با گستردن چیزی" است و کاربست آن برای آمیزش جنسی، اگرچه متداول‌ترین کاربرد بوده، ولی از مقوله کنایه است. کاربرد این واژه برای "سخنان بی‌پرده جنسی" و "هرزه‌درایی" نیز مبتنی بر مجاز و بر پایه همان معنای "آمیزش جنسی" بنا شده است. اما آنان که رفث را به معنای "سخن زشت" به طور کلی گرفته‌اند، هم از اصل لغوی و هم از سیاق‌های قرآنی فاصله گرفته‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Rafath: An Etymological Exploration of a Challenging Word

نویسنده English

Ahmad Pakatchi
Associate Professor, Department of Qur'an Sciences, Research Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

The word Rafath is used twice in the Holy Qurʾān and it is one of the Qurʾānic vocabulary whose meaning has many confusions and interpretation complications. Part of this variety of interpretative opinions is due to the fact that the ancient commentators and lexicographers, instead of explaining the meaning, explained its examples and perhaps they did not have access to its literal meaning. The evidence indicates that Rafath as a word has become obsolete since the middle of the third century of Hijri, and its abandonment in the following centuries has added to the difficulty of the commentators' work. After showing the ambiguities of the commentators and criticizing their opinions, the present research explains the lexical value of Rafs with a historical linguistic explanation, and especially by using the methods of etymology and comparative study of Semitic. As a result of the debates, it is said that «Raft» literally means «hitting with spreading something» and its use for sexual intercourse, although it is the most common use, is an irony. The use of this term for «blatant sexual words» and «fornication» is also based on permission and based on the same meaning as «sexual intercourse». However, those groups who have taken rafath as meaning «ugly speech» in general, have distanced themselves from both the lexical principle and the Quranic context.

کلیدواژه‌ها English

Abstinences of Fasting
Abstinences of Hajj
Quranic vocabulary
Etymology
Ancient Interpretations
Semitic Languages
Afro-Asian Languages
  • قرآن کریم.
  • ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، به‌کوشش اسعد محمد الطیب، صیدا/ بیروت، المکتبة العصریة، 1419ق.
  • ابن‌ابی‌الدنیا، عبدالله بن محمد، صفة النار، به کوشش محمد خیر رمضان یوسف، بیروت، دار ابن حزم، 1417ق.
  • ابن‌ابی‌الدنیا، عبدالله بن محمد، الصمت و آداب اللسان، به‌کوشش ابو اسحاق الحوینی، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ق.
  • ابن‏ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف، به‌کوشش کمال یوسف الحوت، ریاض، مکتبة الرشد، 1409ق.
  • ابن‌ابی‌عاصم، احمد بن عمرو، الآحاد و المثانی، به‌کوشش باسم‌ فیصل‌ احمد الجوابرة، ریاض، دار الرایة، 1411ق.
  • ابن‌بابویه‌، محمد بن علی، الامالی‌، قم، مؤسسه بعثت، 1417ق.
  • ابن‌بابویه‌، محمد بن علی، الخصال‌، به‌کوشش‌ علی‌اکبر غفاری، قم، جامعۀ مدرسین، 1362ش.
  • ابن‌بابویه‌، محمد بن علی، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، به‌کوشش‏ علی اکبر غفاری، قم، جماعة المدرسین، 1404ق.
  • ابن‌حبان‌، محمد، الصحیح، به‌کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1414ق.
  • ابن‌خزیمه‌، محمد بن اسحاق، الصحیح‌، به‌کوشش‌ محمد مصطفی‌ اعظمی‌، بیروت، المکتب الاسلامی، 1390ق.
  • ابن‌داوود اصفهانی، محمد، الزهرة، به‌کوشش إبراهیم السامرائی، زرقاء (اردن): مکتبة المنار، 1406ق.
  • ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغة، به‌کوشش رمزی منیر بعلبکی، بیروت، دار العلم للملایین، 1987م.
  • ابن‌سعد، محمد، الطبقات‌، بیروت، دار صادر.
  • ابن‌فارس، احمد، مقاییس اللغة، به‌کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، مطبعة عیسی البابی الحلبی، 1366ق.
  • ابن‌قتیبه‌، عبدالله بن مسلم، عیون‌ الاخبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1424ق.
  • ابن‌قتیبه‌، عبدالله بن مسلم، غریب الحدیث، به‌کوشش عبدالله الجبوری، بغداد، مکتبة العانی، 1397ق.
  • ابن‌ماجه‌، محمد بن یزید، السنن‌، به‌کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره، دار احیاء الکتب العربیة، 1952-1953م.
  • ابن‌مبارک‌، عبدالله، الزهد، به‌کوشش حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
  • ابن‌وهب، عبدالله، الجامع فی الحدیث، به‌کوشش مصطفی حسن حسین ابوالخیر، ریاض، دار ابن‌الجوزی، 1996م.
  • ابوداوود سجستانی‌، سلیمان بن اشعث‌، السنن‌، به‌کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاهره‌، داراحیاء السنة النبویة، 1369ق.
  • ابوعبید قاسم‌‌ بن‌ سلام، غریب‌ الحدیث‌، حیدرآباد دکن، دائرة المعارف العثمانیة‌، 1384-1387ق.
  • ابوعبیده، معمر بن مثنی، مجاز القرآن، به‌کوشش محمد فؤاد سزگین، قاهره، مکتبة الخانجی، 1374-1381ق.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان، به‌کوشش محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی، 1371ش.
  • ابونعیم‌ اصفهانی‌، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء، قاهره‌، مطبعة السعادة، 1351ق.
  • ابویعلی موصلی، احمد بن علی، المسند، به‌کوشش حسین‌ سلیم‌ اسد، دمشق، دار المأمون، 1404ق.
  • ابویوسف‌، یعقوب بن ابراهیم‌، الآثار، به‌کوشش ابوالوفا افغانی، حیدرآباد دکن: لجنة احیاء المعارف النعمانیة، 1355ق.
  • احمد بن‌ حنبل‌، المسند، قاهره، المطبعة المیمنیة‌، 1313ق.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب‌ اللغة، به‌کوشش‌ محمد عوض مرعب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 2001م.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، به‌کوشش مصطفی دیب‌البغا، بیروت، دار ابن‌کثیر، 1407ق.
  • بسوی، یعقوب بن سفیان‌، المعرفة و التاریخ‌، به‌کوشش‌ خلیل المنصور، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419ق.
  • ترجمۀ تفسیر طبری، به‌کوشش حبیب یغمایی، تهران، انتشارات توس، 1356ش.
  • ترجمۀ قرآن: قرن دهم هجری، مترجم ناشناخته، به‌کوشش علی رواقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1383ش.
  • ترمذی، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح‌، به‌کوشش‌ احمد محمد شاکر و دیگران‌، قاهره، مکتبة مصطفی البابی‌، 1395-1398ق.
  • ثعلبی، احمد بن محمد، تفسیر الکشف و البیان، به‌کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1422ق.
  • ثوری، سفیان بن سعید، التفسیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1403ق.
  • جاحظ، عمرو بن بحر، البیان‏ و التبیین، به‌کوشش‏ فوزی‌ عطوی، بیروت، دار صعب، 1968م.
  • جاحظ، عمرو بن بحر، التاج فی اخلاق الملوک، به‌کوشش احمد زکی پاشا، قاهره، المطبعة الامیریة، 1332ق.
  • جوالیقی، موهوب بن احمد، شرح ادب الکاتب، به کوشش طیبة محمد بودی، کویت، جامعة الکویت، 1995م.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد‌، الصحاح‌، به‌کوشش‌ احمد عبدالغفور عطار، قاهره، دار الکتاب العربی‌، 1376ق.
  • حاکم‌ نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین‌، به‌کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1411ق.
  • حمیدی، عبدالله بن زبیر، المسند، به‌کوشش حبیب‌ الرحمن‌ الاعظمی، بیروت/ قاهره، دار الکتب العلمیه/ مکتبة المتنبی، 1409ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به‌کوشش مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی، بغداد، دار الرشید، 1981-1982م.
  • دارقطنی، علی بن عمر، السنن، به‌کوشش عبدالله‌ هاشم‌ یمانی، بیروت، دار المعرفة، 1386ق.
  • دیوان الحماسه، بیروت، دار القلم.
  • راغب‌ اصفهانی‌، حسین‌ بن محمد، مفردات‌ الفاظ القرآن‌، به‌کوشش‌ صفوان عدنان داوودی، دمشق/ بیروت، دار القلم/ الدار الشامیة، 1412ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، مقدمة الادب، به کوشش وتس‌اشتاین، لیپزیک، یوهان آمبروزیوس بارت، 1843م.
  • سعید بن منصور، السنن، به‌کوشش سعد بن عبدالله آل حمید، ریاض، دار العصیمی، 1414ق.
  • سیاح، احمد، فرهنگ جامع عربی ـ فارسی، تهران، کتابفروشی اسلام، 1348ش.
  • صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد، به‌کوشش عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1414ق.
  • صنعانی‌، عبدالرزاق بن همام‌، تفسیر القرآن، به‌کوشش مصطفی مسلم محمد، ریاض، مکتبة الرشد، 1410ق.
  • صنعانی‌، عبدالرزاق بن همام‌، المصنف‌، به‌کوشش‌ حبیب‌ الرحمان‌ الاعظمی‌، بیروت، المکتب الاسلامی‌‌، 1403ق.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الاوسط، به‌کوشش طارق‌ بن‌ عوض‌الله‌ بن‌ محمد و عبدالمحسن‌ بن‌ ابراهیم‌ الحسینی، قاهره، دار الحرمین، 1415ق.
  • طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، به‌کوشش حمدی‌ بن‌ عبدالمجید سلفی‌، موصل، مکتبة العلوم و الحکم، 1404ق.
  • طبری، محمد بن جریر، التفسیر، بیروت، دارالفکر، 1405ق.
  • طحاوی، احمد بن محمد، شرح معانی الآثار، به‌کوشش محمد زهری النجار، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1399ق.
  • طوسی‌، محمد بن حسن، تهذیب‌ الاحکام‌، به‌کوشش‌ حسن‌ موسوی الخرسان‌، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1364ش‌.
  • عبدالله‌ بن‌ احمد بن‌ حنبل‌، مسائل‌ احمد، به‌کوشش‌ زهیر الشاویش‌، بیروت، المکتب الاسلامی‌، 1401ق.
  • عُقَیلی، محمد بن عمرو، کتاب الضعفاء الکبیر، به‌کوشش عبدالمعطی‌ امین‌ قلعجی‌، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1404ق.
  • علی بن جعد بغدادی، المسند، به‌کوشش عامر احمد حیدر، بیروت، مؤسسة نادر، 1410ق.
  • علی بن جعفر، مسائل علی بن جعفر، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، 1409ق.
  • عیاشی‌، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، اسلامیه، 1380-1381ق.
  • فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، به کوشش محمد نعیم العرقسوسی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1426ق.
  • قاضی قضاعی، محمد بن سلامة، مسند الشهاب، به‌کوشش حمدی بن‌ عبدالمجید السلفی، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1407ق.
  • قاضی‌ نعمان ‌، دعائم‌ الاسلام‌، به‌کوشش‌ آصف‌ فیضی‌، قاهره‌، دار المعارف، 1383ق.
  • کلینی‌، محمد بن یعقوب، الکافی‌، به‌کوشش‌ علی‌‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة‌، 1377ق.
  • کمال‌الدین، حازم علی، معجم مفردات المشترک السامی فی اللغة العربیة، قاهره، مکتبة الآداب، 1429ق.
  • مالک‌ بن‌ انس‌، الموطأ، به‌کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره، دار احیاء التراث العربی‌، 1370ق.
  • مجاهد بن جبر، التفسیر، به‌کوشش عبدالرحمن طاهر السورتی، بیروت، دار المنشورات العلمیة، 1396ق.
  • مروزی، محمد بن نصر، تعظیم قدر الصلاة، به‌کوشش عبدالرحمن‌ بن‌ عبدالجبار فریوائی، مدینه: مکتبة الدار، 1406ق.
  • مسلم‌ بن‌ حجاج‌، الصحیح‌، به‌کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره، مکتبة عیسی البابی‌، 1955-1956م.
  • مشکور، محمد جواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1357ش.
  • مقاتل بن سلیمان، تفسیر القرآن، به‌کوشش احمد فرید، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1424ق.
  • میبدی، احمد بن محمد، کشف‌ الاسرار و عدة الابرار، به‌کوشش علی اصغر حکمت، تهران، امیرکبیر، 1371ش.
  • نحاس‌، احمد بن محمد، اعراب‌ القرآن‌، به‌کوشش‌ زهیر غازی زاهد، بیروت، عالم الکتب‌، 1409ق.
  • نسفی‌، عمر بن محمد، تفسیر، به‌کوشش عزیزالله جوینی، تهران، سروش، 1376ش.
  • هناد بن سری کوفی، الزهد، به‌کوشش عبدالرحمن‌ عبدالجبار الفریوائی‌، کویت: دار الخلفاء، 1406ق.
  • یاحقی، محمد جعفر (ویراستار)، فرهنگ‌نامۀ قرآنی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1389ش.

  • تاریخ دریافت 02 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 27 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 07 بهمن 1402