پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

ماهیت ملائکه در المنار و جواهر التفسیر: بازخوانی نقدهای احمد خلیلی بر محمد عبده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
بتول باقری 1
حسین خوشدل مفرد 2
محمد ناصحی 2
1 دانش‌جوی دکتری علوم قرآن و حدیث، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران.
2 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد کاشان، دانشگاه آزاد اسلامی، کاشان، ایران.
10.22034/naghdeara.2024.187558
چکیده
محمد عبده از مؤلفان تفسیر المنار ــ از مهم‌ترین تفاسیر معاصر در جهان عرب ــ معتقد به ضرورت تأویل ماهیت ملائکه است. احمد خلیلی در جواهر التفسیر که پس از المنار و در فضای فکریِ اِباضیّه تألیف شده است، نه‌تنها در ارائۀ تأویلات از المنار تأثیر نپذیرفته، بل‌که ضمن نقل نقادانۀ آراء وی کوشیده است نادرستی تأویلاتش را نشان دهد. در این مطالعه بنا ست روی‌کردِ انتقادی احمد خلیلی به آراء عبده دربارۀ ماهیت ملائکه را بازکاویم. خلیلی با تکیه بر آراء مفسران اِباضی و اهل‌سنت و شاخصه‌های تفسیر صحیح از دید خود، آراء یادشده در المنار دربارۀ ملائکه را نقل و نقد کرده است. برخی آراء این دو مفسر در باب غیبی و نورانی‌بودن ملائکه مشترک است؛ اما در مواردی خلیلی اشکالات عبده را بصورت منطقی و مستدل پاسخ داده و بسیاری از تفسیرها و تأویل‌های عبده را معلول فضای فکری و عقیدتی حیات او دانسته است. عبده ملائکه را ارواح لطیفی می‌داند که می‌توانند به‌صورت نیروهای نهفته در طبیعت، باعث رشد و حرکت جسم مادی شوند. خلیلی تأویل ملائکه به «نیروهای نهفته در طبیعت» از سوی عبده را صرفاً تفسیری مادی می‌داند که با ظاهر آیات مطابقت ندارد. او معتقد است قوای طبیعی، برخلاف ملائکه، فاقد قوۀ تعقل‌اند و تأویل عبده از ماهیت ملائکه و شیطان، در مقایسه با تأویل سایر آیات، بسیار دور از مدلولات قرآن است. از دید او هم‌چنین فتح باب تأویل دربارۀ ملائکه و شیطان زمینۀ برخورد سلیقه‌ای با قرآن را برای مغرضان  فراهم می‌کند.
کلیدواژه‌ها
اباضیه
احمد خلیلی
جواهر التفسیر
المنار
محمد عبده
تأویل
ملائکه

موضوعات

عنوان مقاله English

Angelology in Discourse: Comparative Analysis of Al-Manār and Jawāhir al-Tafsīr

نویسندگان English

Batool Bagheri 1
Hoseyn KhoshdelMofrad 2
Mohammad Nasehi 2
1 PhD graduated of Quranic Sciences and Hadith, Kashan Branch, Islamic Azad University, Kashan, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Theology, Kashan Branch, Islamic Azad University, Kashan, Iran.
چکیده English

This study delves into the critical analysis of angelic nature presented in Jawāhir al-Tafsir by Aḥmad Khalīlī, juxtaposed against Muhammad ʿAbduh's interpretations in Tafsir al-Manār. Khalīlī, writing in the wake of ʿAbduh and within the intellectual milieu of Ibāḍīyya, not only eschews the influence of al-Manār but also endeavors to expose its interpretative inaccuracies through a critical lens. The discourse centers on Al-Khalīlī's critique of ʿAbduh's angelological perspectives, drawing upon both Ibāḍī and Sunni exegeses as benchmarks for authentic interpretation. While there is a consensus between the two scholars on the ethereal and radiant essence of angels, Al-Khalīlī systematically addresses and refutes ʿAbduh's assertions, attributing them to the latter's contemporary intellectual and ideological influences. ʿAbduh's portrayal of angels as benign spirits, akin to covert natural forces fostering growth and motion, is challenged by Al-Khalīlī. He dismisses such notions as reductionist, materialistic, and incongruent with scriptural depictions. Al-Khalīlī posits that, unlike angels, natural forces are devoid of sentience, rendering ʿAbduh's correlation with angels and Satan as exegetically tenuous. Ultimately, Al-Khalīlī advocates for a hermeneutic that honors the Quranic portrayal of angels and Satan, offering an interpretative framework free from predispositions.

کلیدواژه‌ها English

Tafsīr al-Manār
Muḥammad ʿAbduh
Jawāhir al-Tafsīr
Al-Khalīlī
Taʾwīl
Angels
  • قرآن کریم.
  • آلوسى، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
  • ابن‏عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، ‏ بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
  • أطفیش، محمد بن یوسف، همیان الزاد، زنگبار، المطبعة السلطانیه، ۱۳۱۴ق.
  • اعوشت، بکیربن‌سعید، دراسات فی الاصول الاباضیه، عمان، المطابع العالمیه، ۱۴۰۹ق.
  • ایازى‏، سیدمحمدعلى، المفسرون حیاتهم و منهجهم، تهران‏، وزارت ارشاد، ۱۳۷3ش.
  • باقری، بتول، «روش تفسیری احمد الخلیلی در جواهر التفسیر»، پژوهش‌نامۀ نقد آراء تفسیری، سال سوم، شمارۀ دوم، پیاپی 6، اسفند ۱۴۰1ش[1].
  • بخاری، محمد بن إسماعیل، الصحیح، دمشق، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.
  • بلاغى، محمدجواد، آلاء الرحمن، قم، ‏ وجدانى.
  • بیضاوى، عبدالله‌بن‌عمر، أنوار التنزیل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
  • جلالی مقدم، مسعود، «اباضیه»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد دوم، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1368ش.
  • پاکتچی، احمد، «تفسیر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد پانزدهم، تهران، مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸7ش.
  • حویزى، عبدعلى بن جمعه، نور الثقلین، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱5ق.
  • خلیلی، احمد بن حمد، جواهر التفسیر، عمان، مکتبه الاستقامه، ۱۴۳۳ق.
  • خمینی، روح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
  • راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
  • رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران‏، امیرکبیر، ۱۳۶۹ش.
  • رشیدرضا، محمد، المنار، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۴ق.
  • روحی برندق، کاوس و نجیبی، سیدابوذر، «چگونگی تمثّل فرشتگان با تأکید بر رویکرد قرآنی»، پژوهش‌‌نامۀ معارف قرآنی، سال سیزدهم، شمارۀ 49، تابستان ۱۴۰۱ش.
  • سلطانی بیرامی، اسماعیل، «تمثّل فرشته در شکل انسان از دیدگاه علامه طباطبایی»، قرآن‌‌شناخت، سال ششم، شمارۀ دوم، پیاپی 12، زمستان ۱۳۹۲ش.
  • یاریان کوپائی، مجید، عبدلی مهرجردی، حمیدرضا و شانظری، جعفر، «درآمدی بر روش و گرایش تفسیری شیخ محمد عبده«، عیون، سال دوم، شمارۀ دوم، 1394ش.
  • طباطبایى، محمدحسین‏، المیزان‏، بیروت‏، اعلمی، 1429ق.
  • طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طنطاوى، محمد سید، التفسیر الوسیط، قاهره، مکتبة نهضة مصر، ۱۹۹۷م.
  • طیب، عبدالحسین، اطیب البیان، تهران، ۱۳۶۹ش.
  • علوى مهر، حسین، روش‌ها و گرایش‌هاى تفسیرى‏، قم، اسوه، 1381ش.
  • غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت، دارالکتاب العربی.
  • غلامی، یدالله و کسایی، نورالله، «الازهر»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد هشتم، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1377ش.
  • قطب، سید، التّصویر الفنّی فی القرآن، ‏بیروت، دارالشروق، ۱۴۱۵ق.
  • قطب، سید، فى ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، ۱۴۲۵ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403ق.
  • مراغى، احمد مصطفى، التفسیر، بیروت، دارالفکر.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، التمهید، ۱۴۲۸ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، بیروت، دارالمفید، 1388ق.
  • ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم‌، قم، بیدار، ۱۳۶۶ش.
  • ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب‌، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالى، ‌1363ش‌.
  • مؤدب، سیدرضا، ‏روش‌هاى تفسیر قرآن، قم‏، اشراق، ‏۱۳۸۰ش.
  • نهج البلاغه، گردآوری شریف رضی، به کوشش محمد عبده، بازنشر قم، دارالذخائر، 1412ق/ 1370ش.
  • هوارى، هود بن‌محکم‏، تفسیر کتاب الله العزیز، بی جا، دارالبصائر، ۱۴۲۶ق.

 

[1]. Doi. 20.1001.1.52942783.1401.3.2.6.1.

  • تاریخ دریافت 06 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 03 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 24 دی 1402