پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

روش‌شناسی تفسیر و دیدگاه‌های قرآن‌شناختی محمد بن سائب کلبی

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
2 مدرس حوزۀ علمیۀ مشهد و دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
چکیده
محمدبن سائب کلبی (درگذشتۀ 146ق) از مفسران شیعی و شخصیت‌های بحث برانگیز قرن دوم هجری است که گسترده ترین تفسیر تا روزگار خود را تدوین کرده و روایات تفسیری بسیاری از وی در دل تفاسیر به یادگار مانده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رجوع به منابع مرتبط، در صدد بررسی روش تفسیری و دیدگاه‌های علوم قرآنی محمدبن سائب کلبی است و به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد که روش تفسیر کلبی و گونه‌های تفسیری وی چیست؟ و نظرات او در مباحث علوم قرآن چه بوده است؟ نتایج حاکی از آن است که روش تفسیری او عام و با توجه به زمان خویش فراگیر بوده است و در فهم معنای آیات، از قرآن کریم، سخنان پیامبر (ص)، اقوال صحابه لغت، اسباب نزول و حتی سخنان اهل کتاب استفاده کرده است. تفسیر کلبی شامل گونه‌های مختلفی همچون بیان مصداق برای آیات، شأن نزول، منطبق کردن آیه یا آیاتی از قرآن بر فرد یا افرادی یا حوادثی پس از زمان نزول، تفسیر عمومی آیات تبیین مبهمات و تفسیر فقهی و شرح قصه‌های قرآن می‌گردد. او همچنین در مباحثی از علوم قرآن نظیر حروف مقطعه، ترتیب نزول، مکی و مدنی، ناسخ و منسوخ، و قرائات اظهار نظرهایی داشته است. در مجموع، کلبی شخصیتی کلیدی در انتقال نظرات قرآنی به دوره‌های پس از خود است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Muhammad b. Sāʾib al-Kalbī's Qurʾān Understnding and Methodology of Interpretation

نویسندگان English

Hasan Kharaghani 1
Ali fahimi 2
1 Associate Professor of Quranic and Hadith Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Lecturer of Mashhad Seminary and PhD student in Quran and Hadith Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده English

Muḥammad bin Sa'ib Kalbī (d. 146 AH/ 763 CE) is one of the Shia commentators and controversial figures of the second century of Hijri, who compiled the most extensive commentary up to his time and many of his commentary traditions have been remembered in the hearts of commentators. This research deals with the methodology and typology of his interpretation with a descriptive and analytical method and deals with his views on Quranic sciences. The results indicate that his method of interpretation was general and comprehensive according to his time, and in understanding the meaning of the verses, he used the Holy Qur'an, the words of the Prophet (PBUH), the sayings of the Companions, the means of revelation, and even the words of the People of the Book. Kalbi interpretation includes various types such as giving examples for the verses, the dignity of the revelation, applying the verse or verses from the Qur'an to a person or people or events after the time of revelation, general interpretation of the verses, explaining the ambiguities, and jurisprudential interpretation and explaining the stories of the Qur'an. to be He has also made comments on topics related to Qur'anic sciences, such as cut-off letters, order of descent, Meccan and Medinan, abrogated and canceled, and recitations. In general, he is a key figure in the transmission of Quranic ideas to the periods after him.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Interpretation methods
typology of Interpretation
Qur'an sciences
Muḥammad bin Sā'ib Kalbī
  • قرآن کریم.
  • ابن‌بطریق، یحیی بن حسین حلی، خصایص وحی المبین، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1406ق.
  • ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دارصادر، 1325ق.
  • ابن‌حزم، علی بن احمد، الناسخ والمنسوخ، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1406ق.
  • ابن‌سعد، محمد، الطبقات، بیروت، دار صادر.
  • ابن‌عدی، عبدالله، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت، دارالفکر، 1409ق.
  • ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دار المعرفه، 1415ق.
  • اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواۀ، قم، کتابخانۀ مرعشی نجفی، 1361ش.
  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعه، نجف، مطبعة الغری.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1403ق.
  • حسکانى، عبیدالله بن عبدالله‏، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل‏، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1411ق‏.
  • داوودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا.
  • ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالمعرفه، 1382م.
  • راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق، دارالقلم، 1430ق/ 2009م.
  • زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت، دار الفکر، 1416ق.
  • زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، 1986 م.
  • سزگین، فؤاد، تاریخ نگارشهای عربی، تهران، وزارت نشر و فرهنگ اسلامی، 1380ش.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور، قم، کتابخانه مرعشی نجفی، 1404 ق.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان، بیروت، دار الکتاب العربی، 2001م.
  • صنعانى، عبدالرزاق بن همام‏، تفسیر القرآن‏، بیروت‏، دار‌المعرفة، 1411ق‏.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی، 1390 ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
  • طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفه، 1412 ق.
  • طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الرجال، قم، جامعۀ مدرسین، 1427ق.
  • فضلی، عبدالهادی، مقدمه‌ای بر تاریخ قرائات قرآن کریم، ترجمۀ سید محمد باقر حجتی، تهران، اسوه، 1379ش.
  • فهیمی، سید محمد‌علی، تفسیر محمد بن سائب کلبی و روش تفسیری و علوم قرآنی او، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، 1381ش.
  • قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن‏ ، ناصر خسرو، تهران، 1364ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • ماوردى، على بن محمد، النکت و العیون، بیروت‏، دارالکتب العلمیة.
  • محمدقاسمی، حمید، اسرائیلیات و تأثیر آن بر داستان‌های انبیاء در تفاسیر قرآن، تهران، سروش، 1380ش.
  • مزّی، یوسف بن عبدالرحمان، تهذیب الکمال، بیروت، مؤسسه الرساله، 1413ق.
  • معرفت، محمد هادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، انتشارات تمهید، 1386ش.
  • معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1383ش.
  • موسوی خویی، سیدابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار الزهراء، 1992م.
  • ناصحیان، علی اصغر و دیگران ، جریان شناسی تفاسیر فقهی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1391ش.
  • نویهض، عادل، معجم المفسرین، بیروت، مؤسسۀ النویهض الثقافیه، 1409ق.
  • واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
  • ‏‫یعقوبی، احمد بن اسحاق، التاریخ، بیروت، دار صادر.

  • تاریخ دریافت 28 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 12 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 16 اردیبهشت 1402