ارزیابی دیدگاه مفسران در باره علل تأخیر نزول آیه وضو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه قرآن پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

یکی از احکام عبادی مهم که با نماز پیوندی ناگسستنی دارد حکم وضوء است. آیۀ مشتمل بر کیفیت انجام وضوء که آیۀ وضو نامیده می‌شود در سورۀ مائده (آیۀ 6) جای دارد؛ سوره‌ای که در اواخر عمر پیامبر (ص) در مدینه نازل شده است. می‌دانیم نماز در مکه تشریع شده بود. نیز، بنابر شواهدی پیامبر (ص) از آغازین روز‌های بعثت همواره با وضو نماز می‌خواند. براین‌پایه، جا دارد پرسیده شود که چرا حکم وضو برای نماز و کیفیت انجام آن با تأخیر در اواخر عهد رسالت و در سورۀ مائده نازل شده است. مفسران کم‌تر به این مسئلۀ توجه نشان داده، و به‌ندرت از چرایی آن پرسش کرده‌اند. در مطالعۀ حاضر اظهارنظرهای پراکندۀ برخی مفسران در این‌باره بررسی و نقد می‌شود. فرضیۀ این مطالعه آن است که تشریع وضو از طریق وحی غیرقرآنی، و در آغاز بعثت در مکه انجام گرفته؛ اما ازآن‌جاکه برخی از مسلمانان در دورۀ مدینه نسبت به مبطِلات وضو بی‌اعتنا یا نسبت به وضو گزاردن یا صحیح گزاردن آن به‌ویژه برای نماز صبح سستی می‌ورزیده‌اند و گاه بدون وضو یا با وضوی ناقص در نماز پیامبر (ص) حاضر می‌شده‌اند، و هم‌چنین، به منظور تأکید بر ضرورتِ اهتمام نسبت به وضو و دو طهارت دیگر (غسل و تیمم)، آیۀ وضو در واپسین سال‌های دورۀ رسالت نازل، و در یک سوره قبل از آخرین سورۀ قرآن جای داده شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

 Was there a Delay in the Revelation of the Ablution Verse? Evaluation of Qurʾān Commentators' Views on al-Māʾida: 6

نویسندگان [English]

  • Sayyed Mahmud TayyebHoseyni 1
  • Ali Badri 2
1 Professor of the Qur'anic Studies, Research Institute of Howza and University, Qom, Iran.
2 PhD student of Qurʾān and Hadith Sciences,University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

One of the important rules of worship that has an inseparable connection with prayer is the rule of ablution. The verse containing the quality of performing ablution, which is called the ablution verse, is found in Sura Māʾida (verse 6); A sura that was revealed at the end of the life of the Prophet Muḥammad in Medina. We know that prayer was legalized in Mecca. Also, according to some evidence, the Prophet always prayed with ablution from the beginning of his Prophethood. Therefore, it is reasonable to ask why the ruling on ablution for prayer and the quality of performing it was revealed late at the end of the prophethood and in Sūra al-Māʾida. Commentators have paid less attention to this issue, and have rarely asked why. In the present study, the scattered comments of some commentators are examined and criticized. The hypothesis of this study is that the legislation of ablution was carried out through a non-Qurʾānic revelation at the beginning of the Prophet's mission in Mecca; But since some Muslims during the period of Medina did not pay attention to the invalidities of ablution or to performing ablution or performing it correctly, especially for the morning prayer, and sometimes they attended the prayer of the Prophet without ablution or with an incomplete ablution, and also, in order to emphasizing the necessity of paying attention to ablution and two other purifications (al-Ghusl and al-Tayammum), the verse of ablution was placed in the last years of the Prophetic period, and in a chapter before the last chapter of the Qurʾān.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ablution
  • Abrogation
  • Delay of Sharīʿa
  • Wisdom of Sharīʿa Rules
  • قرآن کریم.
  • ابن‌اثیر، مبارک بن محمد، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، به کوشش طاهر احمد زاوی و محمود محمد طناحی، بیروت، المکتبة العلمیه، 1399ق.
  • ابن‌درید، محمد بن حسن، جمهرة اللغه، بیروت، دارالعلم للملایین، 1988م.
  • ابن‌عاشور، محمدبن طاهر، التحریر والتنویر، تونس، الدار التونسیه، 1984م.
  • ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دار الفکر، 1399ق.
  • ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، التفسیر، به کوشش محمد حسین شمس‌الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414 ق.
  • ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، به کوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1375ق.
  • ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط، به کوشش صدقی محمد جمیل، بیروت، دارالفکر، 1420ق.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تبریز، بنی‌هاشمی، 1381ق.
  • بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ق.
  • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، به کوشش جلال‌الدین حسینی، تهران، اسلامیه، 1371ق.
  • جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1405ق.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، آل البیت (ع)، 1409ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • دروزه، محمد عزت، التفسیر الحدیث، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، 1383ق.
  • زحیلی، وهبه، التفسیر الوسیط، دمشق، دارالفکر، 1422ق.
  • سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، الاتقان، بیروت، دارالفکر، 1421ق.
  • سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی، 1404ق.
  • شافعی، محمد بن ادریس، اختلاف الحدیث، ضمن کتاب الام، به کوشش عامر احمد حیدر، بیروت، دارالفکر، 1400ق.
  • شهرستانی، علی، وضوء النبی، مشهد، موسسۀ جوادالائمه، 1416ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1421ق.
  • طریحی، فخرالدین بن محمدعلی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1375ش.
  • طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‏ کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، دار احیاء التراث‏، 1383ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التهذیب، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، اسلامیه، 1407ق.
  • فیض کاشانی، محسن بن محمدمرتضی، التفسیر الصافی، تهران، صدر، 1415ق.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، دارالشعب، 1372ق.
  • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
  • مسلم بن حجاج، الصحیح، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1374ق.