پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

کاربردهای حکمت در علوم اسلامی و تأثیرش بر آراء مفسران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی،‌ گرگان، ایران.
2 دانشیار گروه الهیات، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.
چکیده
واژۀ «حکمت» از واژه‌های پرکاربرد قرآنی است که 20 بار و در 19 آیه در ضمن عباراتی با مضمون تعلیمِ حکمت، اعطاء حکمت، تلاوتِ حکمت، دعوت به توحید با حکمت، نزولِ حکمت، ایحاء حکمت و حکمتِ بالغه تکرار شده است. در کوشش‌های عالمان مسلمان برای توضیح معنای حکمت آراء متنوعی دیده می‌شود. ازجملۀ این عالمان مفسران قرآن کریم اند. در این مطالعه بنا ست ببینیم چه اندازه آراء مفسران مسلمان در تفسیر معنای حکمت از کاربردهای واژه در علوم مختلف اسلامی تأثیر پذیرفته است. خواهیم کوشید معنای حکمت در قرآن، کاربردهای قدیم‌ترِ واژه در روایات، درک عالمان لغت از کاربردهای کهن آن درزبان عربی، کاربردهای تعبیر در دانش‌های اسلامی متأخرتر، و بالاخره، تأثیر این‌همه بر آراء تفسیری را بازخوانیم. بنا ست از این فرضیه دفاع کنیم که به‌تدریج کاربردهای حکمت در علوم اسلامی بر معنای نخستین واژه غلبه یافته، و درک مفسران از این مفهوم را نیز دچار تحول کرده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Applications of al-Ḥikma in Islamic Sciences and its effect on Qurʾānic Exegesis

نویسندگان English

Gholam Reaz Bakhshi Zadeh Chenar 1
Hamed Khani (Farhang Mehrvash) 2
1 Ph. D. student in Quran and Hadith Studies, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran.
2 Associate Professor of Theology Department, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran.
چکیده English

The word al-Ḥikma is one of more frequently used words in the Qurʾān, which is repeated 20 times in 19 verses, as well as expressions with the theme of teaching al-Ḥikma, imparting al-Ḥikma, reciting al-Ḥikma, calling to monotheism with al-Ḥikma, the descent of al-Ḥikma, imparting al-Ḥikma, and al-Ḥikma al-Bāligha. Various opinions can be seen in the efforts of Muslim scholars to explain the meaning of al-Ḥikma. Among these scholars are the commentators of the Qurʾān. In this study, we want to see to what extent the opinions of Muslim commentators have influenced the interpretation of the meaning of al-Ḥikma from the applications of the word in various Islamic sciences. We will try to reread the meaning of wisdom in the Qurʾān, the older uses of the word in traditions, the understanding of lexicographers of the word's ancient uses in Arabic, and finally, the effect of all these on interpretation of the Qurʾān. It is necessary to defend this hypothesis that gradually the applications of al-Ḥikma in Islamic Sciences have overcome the old meaning of the word, and the interpretation of the commentators has also changed.
 

کلیدواژه‌ها English

Wisdom
History of Ideas
Concept History
  1. قرآن کریم.
  2. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، قم، دارالکتاب الاسلامی‌، 1410ق.
  3. آهنگر، محمدحسن و دیگران، «واژۀ حکمت در قرآن کریم»، اولین کنگرۀ بین‌المللی حکمت ناب، اردبیل، 1394ش.
  4. ابن‌ابی‌المجد حلبی، علی بن حسن، اشارة السّبق، به کوشش ابراهیم بهادری، قم، جامعۀ مدرسین، 1414ق.
  5. ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله، المصنف، به کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، مکتبة الرشد، 1409ق.
  6. ابن‌بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا (ع)، بیروت، اعلمی، 1404ق/ 1984م.
  7. ابن‌رشد، محمد بن احمد، تفسیر ما بعد الطبیعة، تهران، حکمت، ۱۳۷۷ش.
  8. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، عیون الحکمه، ضمن رسائل ابن‌سینا، قم، بیدار.
  9. ابن‌شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، به کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، جامعۀ مدرسین، ۱۳۶۳ش.
  10. ابن‌عبدِرَبِّه، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، ١٤٠٤ق.
  11. ابن‌عربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیه، بیروت، دار صادر.
  12. ابن‌عربی، محمد بن علی، فُصُوصُ الحِکَم‏، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۶۵ق/ ۱۹۴۶م.
  13. ابن‌عطاء، احمد، التفسیر، ضمن مجموعۀ آثار سلمی، به کوشش پل نوپا، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش.
  14. ابن‌‌فارس، احمد، مقاییس اللغه، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالفکر، 1399ق.
  15. ابن‌ماجه‌، محمد بن یزید، السنن‌، به‌ کوشش‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، قاهره‌، دار احیاء الکتب العربیه.
  16. ابن‌مُسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه.
  17. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ١٤١٤ق.
  18. ابوطالب مکی، محمد بن علی، علم القلوب، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1424ق.
  19. ابولیث سمرقندی، نصر بن محمد، التفسیر، به کوشش محمود مطرجی، بیروت، دارالفکر.
  20. احمد بن ‌حنبل، المسند، بیروت، دارصادر.
  21. امانی، رضا و دیگران، «معناشناسی واژۀ حکمت در قرآن کریم با تکیه بر نظریۀ حوزه‌های معنایی»، نخستین همایش ملی واژه‌پژوهی در علوم اسلامی، گروه الهیات دانشگاه یاسوج، 1395ش.
  22. بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، بیروت، دار طوق‌النجات، ١٤٢٢ق.
  23. برقی، احمد بن محمد، المحاسن، به کوشش سیدجلال‌الدین حسینی، تهران، اسلامیه، 1370ق/ 1330ش.
  24. برنجکار، رضا، «مفهوم حکمت در قرآن و حدیث»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شمارۀ 4، زمستان 1379ش.
  25. بَلَاذُری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار وریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ١٤١٧ق/ ١٩٩6م.
  26. پیروزفر، سهیلا و شریعتی، فهمیه، «تحول معنایی واژۀ حکمت در حوزه‌های مختلف اسلامی»، سراج منیر، شمارۀ 7، تابستان 1391ش.
  27. ترمذی، محمد بن عیسی، السنن، به‌ کوشش‌ احمد محمد شاکر و دیگران‌، قاهره‌، مطبعة الحلبی، ١٣٩5ق.
  28. تستری‏، سهل بن عبدالله‏، التفسیر، به کوشش محمد باسل عیون سود، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1423ق.
  29. تفلیسی، حُبَیش بن ابراهیم، وجوه قرآن، به کوشش مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۱ش.
  30. جاحظ، عمرو بن بحر، الرسائل، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، مکتبة الخانجی، ١٣٨٤ق/ ١٩6٤م.
  31. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، 1407ق.
  32. حسینی‌زاده، سیدعلی و خدمتی، ابوطالب، «روش حکمت‌آموزی در قرآن کریم»، تربیت اسلامی، شمارۀ 15، پاییز و زمستان 1391ش.
  33. حکیم ترمذی، محمد بن علی‏، اثبات العلل، به کوشش عاصم ابراهیم کیالی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1428ق.
  34. حکیم ترمذی، محمد بن علی، الامثال من الکتاب والسنه، به کوشش سید جمیلی، بیروت، دار ابن‌زیدون.
  35. حکیم ترمذی، محمد بن علی، ختم الاولیاء، به کوشش عثمان اسماعیل یحیی‏، بیروت، معهد الآداب الشرقیه، 1422ق.
  36. حکیم ترمذی، محمد بن علی، غور الامور، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح و احمد عبده عوض‏، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1422ق‏.
  37. حمصی رازی‌، محمود بن علی، المنقذ من التقلید، قم، جامعۀ مدرسین، 1412ق‌.
  38. خلیل بن احمد، کتاب العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  39. دارمی‌، عبدالله‌ بن عبدالرحمان، السنن‌، دمشق‌، المطبعة الحدیثه، 1349ق.
  40. دهقان، علی و دیگران، «پی‌جویی مؤلفه‌های مفهوم جهانی حکمت در مفهوم قرآنی آن»، کتاب قیّم، شمارۀ 18، تابستان 1397ش.
  41. دیلمی، حسن‌ بن محمد، ارشاد القلوب، قم، شریف رضی، 1374ش.
  42. دیلمی، حسن‌ بن محمد، اعلام الدین، قم ، آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
  43. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش ندیم مرعشلی، قاهره، دارالکاتب العربی، 1392ق/ 1972م.
  44. رضایی، غزاله و همکاران، «هم‌نشینی حکمت و کتاب در قرآن و زایش مفهومی نو»، پژوهش‌نامۀ قرآن و حدیث، شمارۀ 26، بهار و تابستان 1399ش.
  45. روزبهان بَقْلی، محمد بن ابی‌نصر، عرائس البیان، به کوشش احمد فرید مزیدی‏، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2008م‏.
  46. زجاج، ابراهیم بن سری، معانی القرآن واعرابه، به کوشش عبدالجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتب، ١٤٠٨ق.
  47. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دارالکتاب العربی، ١٤٠٧ق.
  48. زنوزی، عبدالله بن بیرم‌قلی، لمعات الهیه، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۳۸۱ش.
  49. سجستانی، محمد بن عُزیر، غریب القرآن، به کوشش محمد ادیب عبدالواحد جمران، دمشق، دار ابن‌قتیبه، ١٤١6ق/ ١٩٩5م.
  50. سُلَمی، محمد بن حسین، حقائق التفسیر، ضمن مجموعۀ آثار ابوعبدالرحمان سلمی، به کوشش نصرالله پورجوادی و محمد سوری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش.
  51. سُلَمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیه، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، ١٤١٩ق/ ١٩٩٨م.
  52. سُلَمی، محمد بن حسین، مناهج العارفین، ضمن مجموعۀ آثار ابوعبدالرحمان سلمی، به کوشش نصرالله پورجوادی و محمد سوری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش.
  53. سهروردی‌، عمر بن‌ محمد، عوارف المعارف، به کوشش توفیق علی وهبه و احمد عبدالرحیم سایح، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، ۱۴۲۷ق/ ۲۰۰۶م.
  54. سُهرِوَردی، یحیی بن حبش، مجموعۀ مصنفات، به کوشش هانری کُربَن و دیگران، تهران، موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۷۲ش.
  55. سیدمرتضی، علی بن طاهر، الرسائل، به کوشش احمد حسینی، قم، دار القرآن الکریم، 1405 ق.
  56. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، التفسیر، تفسیر الجلالین، قاهره، دارالحدیث.
  57. شهرزوری، محمد بن محمود، رسائل الشجرة الالهیه، به کوشش نجف‌قلی حبیبی، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، ۱۳۸۳ش.
  58. صادقیان، الهام، معناشناسی حکمت در قرآن و روایت، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، 1392ش.
  59. صَفّار قُمّی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، به کوشش حسن کوچه‌باغی، تهران، اعلمی، 1362ش.
  60. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1412ق.
  61. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، اعلمی، 1415ق.
  62. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، به کوشش عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، قاهره، دار هجر، ١٤٢٢ق.
  63. طریحی، فخرالدین بن محمدعلی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1362ش.
  64. طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد، تهران، کتاب‌خانۀ مسجد جامع چهل‌ستون، 1400ق.
  65. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، دار احیاء التراث‏، 1383ق.
  66. عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، قاهره، دارالفکر، 1364ق.
  67. علامه‌حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد، قم، جامعۀ مدرسین، ۱۴۱۳ق.
  68. علامه‌حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق، به کوشش سیدرضا صدر، قم، هجرت، 1421ق.
  69. عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، اسلامیه، 1380ق.
  70. فارابی، محمد بن محمد، المنطقیات، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، قم، کتاب‌خانۀ مرعشی.
  71. فارابی، محمد بن محمد، تحصیل السعاده، ضمن الاعمال الفلسفیة للفارابی، به کوشش جعفر آل‌یاسین، بیروت، دارالمناهل، ۱۴۱۳ق.
  72. فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ١٤٢٠ق.
  73. فخررازی، محمد بن عمر، لوامع البینات، به کوشش طه عبدالرئوف سعد، قاهره، مکتبة الکلیات الازهریه، 1396ق.
  74. فیض کاشانی، محمدمحسن بن مرتضی، التفسیر الاصفی، قم، جامعۀ مدرسین، 1418ق.
  75. فیّومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العلمیه، 1405ق.
  76. قاضی قضاعی، محمد بن سلامه، مسند الشهاب، به کوشش حمدی عبدالمجید سلفی، بیروت، مؤسسة الرساله، 1407ق/ 1986م.
  77. کاشانی، عبدالرزاق بن جلال‌الدین، اصطلاحات الصوفیه، به کوشش عاصم ابراهیم کیالی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۶ق.
  78. کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، چاپ سنگی، افست قم، مصطفوی، 1369ش.
  79. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، 1365ش.
  80. کندی، یعقوب بن اسحاق، الرسائل الفلسفیه، به کوشش محمد عبدالهادی ابوریده، قاهره، دارالفکر العربی، 1950م.
  81. گلی، حسین، «مفهوم‌شناسی توصیفی واژۀ حکمت با تاکید بر شبکۀ معنایی در قرآن‌ کریم و روایات معصومین (ع)»، مطالعات ادبی متون اسلامی، سال سوم، شمارۀ 1، خرداد 1397ش.
  82. مجاهد بن جبر، التفسیر، به کوشش محمد عبدالسلام ابوالنیل، قاهره، دارالفکر الاسلامی الحدیثه، ١٤١٠ق.
  83. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1403ق.
  84. محقق حلی، جعفر بن حسن، المسلک، به کوشش رضا استادی، مشهد، مرکز پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1421ق/ 1379ش.
  85. محمدی مزرعه‌شاهی، مجتبی، «حکمت و جایگاه آن در قرآن»، مجموعۀ مقالات اولین کنگرۀ بین‌المللی حکمت ناب، اردبیل، 1394ش.
  86. مسلم‌ بن حجاج، الصحیح، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  87. مقاتل بن سلیمان، التفسیر، به کوشش عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار احیاء التراث، ١٤٢٣ق.
  88. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، 1374ش.
  89. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، اسرار الآیات، به کوشش محمد خواجوی، تهران، انجمن حکمت و فلسفۀ ایران، 1402ق.
  90. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الاسفار الاربعه، به کوشش اسماعیل بن محمد سمیع و دیگران، قم، مصطفوی، ۱۳۶۸ش.
  91. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، المظاهر الالهیه، به کوشش محمد خامنه‌ای، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۷۸ش.
  92. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، به کوشش محمد خواجوی، قم، بیدار، 1366ش.
  93. مهروش، فرهنگ، «مبانی نظریۀ تفسیری حکیم ترمذی»، پژوهش‌های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی، سال 17، شمارۀ 46، بهار و تابستان 1395ش.
  94. مؤیدی، سعدی و شریفی، عنایت‌الله، «مفهوم‌شناسی واژۀ حکمت و جمال و رابطۀ آن دو از نظر قرآن»، معارف قرآنی، شمارۀ 20، بهار 1394ش.
  95. نجم‌الدین کبری، احمد بن عمر، التأویلات، به کوشش احمد فرید مزیدی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۹م.
  96. نراقی، محمدمهدی بن ابی‌ذر، جامع السعادات، به کوشش سیدمحمد کلانتر، نجف، دارالنعمان.
  97. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اخلاق ناصری‌، تهران‌، اسلامیه، 1413ق.
  98. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، به کوشش محمدجواد حسینی جلالی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
  99. نهج‌البلاغه، گردآوری شریف رضی، قم، نشتا، 1389ش.
  100. وَرّام بن ابی‌فراس، تنبیه الخواطر، تهران، اسلامیه، 1368ش.

  • تاریخ دریافت 04 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 22 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 25 اسفند 1401