پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

رویارویی یوسف (ع) با زلیخا و زنان مصر: پیش‌نهاد روشی برای تحلیل آیات متشابه قرآن

نوع مقاله : مقالۀ ترویجی

نویسنده
دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
چکیده
یکی از راه‌کارهای مؤثر در رفع ابهام ظاهری آیات، راه‌بُردِ قرآنی ارجاع متشابهات به محکمات است. با درنظر گرفتن این راه‌برد در آیات مختلف قرآن و بخصوص متشابهات سیرۀ انبیاء (ع) می‌توان آیاتی را دریافت که در ظاهر مفهومی واضح و آشکار از آن‌ها استنباط نمی‌شود. ازجملۀ این آیات می‌توان داستان قرآنی یوسف (ع) را مثال آورد که در برخی آیات متشابهات آن هم ابهاماتی دیده می‌شود. برداشت‌های تفسیری متنوع و احیاناً متناقض و در برخی موارد منافی ساحت انبیاء (ع) حکایت از وجود همین ابهام‌ها دارد. بخشی از این ابهام‌ها را می‌توان در حکایت مراودۀ زلیخا با یوسف (ع) دید. از این جمله است جایی که گفته می‌شود «وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِها» و سؤال پیش می‌آید که یوسف (ع) به چه کاری اهتمام کرده است؛ نیز، آن‌جا که از قول یوسف (ع) دربارۀ تمایل به زنان مصری نقل می‌شود که «إِلَّا تَصْرِفْ عَنِّی کیدَهُنَّ أَصْبُ إِلَیهِن» جای پرسش دارد تمایل یوسف (ع) دقیقاً به چه بوده است. به‌همین‌ترتیب عبارات دیگری در اجزاء دیگر داستان سؤال‌برانگیز اند و مفسران برپایۀ مبانی کلامی خود پاسخ‌های مختلف به آن‌ها داده‌اند. در این مطالعه بنا ست با اتکاء به راه‌برد یادشده به بررسی و نقد و ارزیابی آراء مختلف تفسیری بپردازیم. به این منظور، برپایۀ راهبرد ارجاع متشابهات به محکمات و برپایۀ پذیرش تفکیک محکمات قرآنی در سیرۀ انبیاء (ع) به سه دستۀ محکمات عام، خاص و اخص خواهیم کوشید به برداشتی واقعی‌تر و نزدیک‌تر به مراد قرآن دست یابیم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of al-Āyāt al-Mutashābihāt in Qurʾān: The Case Study of Joseph's Confrontation With Zulaykhā and Other Egyption Women

نویسنده English

Morteza Soltani
PHD student in Qurʾānic and Hadith Sciences, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

One of the effective solutions in removing the apparent ambiguity of the verses is the Quranic strategy of referring al-Mutashābihāt to al-Muḥkamāt. By considering this strategy in various verses of the Qurʾān and especially al-Mutashābihāt in the lives of the Prophets, we can find verses that do not have a clear and obvious meaning. Among these verses, the Qurʾānic story of Yūsuf can be cited as an example, where there are ambiguities in some of its Mutashābih verses. Diverse and possibly contradictory interpretations which in some cases contradicting the infallibility (ʿIṣma) of the Prophets indicate the existence of these ambiguities. Part of these ambiguities can be seen in the story of Zulaykhā's relationship with Yūsuf. It is from thiese cases that it is said Wa laqad Hammat Bihi Wa Hamma Biha and the question arises as to what Yūsuf worked hard on; Also, when Yūsuf is quoted as saying about his desire for Egyptian women that Illā taṣrif ʿānnī kaydahūnna āṣbbu ilayhin there is a question as to what Yūsuf's desire was exactly. In the same way, other expressions in other parts of the story are questionable and commentators have given different answers to them based on their theological bases. In this study, relying on the mentioned strategy, we will examine and criticize and evaluate different interpretation opinions. For this purpose, based on the strategy of referring al-Mutashābihāt to al-Muḥkamāt and based on the acceptance of the separation of the Quranic Muḥkamāt in the life of the Prophets into three categories (general, special and more special), we will try to achieve a more realistic understanding and closer to the meaning of the Qurʾān.
 

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Yusuf
Infallibility of the Prophets
Muḥkam and Mutashābih
Mutashābihāt
  • قرآن کریم.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، الامالی، قم، بعثت، 1٤17ق.
  • ابن‌بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، بیروت، اعلمی، 1404ق.
  • ابن‌عجیبه، احمد بن محمد، البحر المدید، به کوشش احمد عبدالله قرشی، قاهره، حسن عباس زکی، 1419ق.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، تفسیر، به کوشش محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، 1371ش.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
  • اسماعیلی، داوود، «بررسی پیوست یا گسست معنایی در تفسیر آیات 50 تا 54 سورۀ یوسف»، مطالعات تفسیری، شمارۀ 34، تابستان 1397ش.
  • اسماعیلی‌زاده، عباس و براتی، حسین، «چیستی متعلق همّت به و همّ بها و معنای سوء و فحشاء در آیۀ 24 سورۀ یوسف»، مشکوة، شمارۀ 145، زمستان 1398ش.
  • اشرفی، عباس و دهقانی، فرزاد، «شخصیت‌پردازی در داستان یوسف (ع): بررسی تطبیقی در قرآن و عهد قدیم»، پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی، سال پنجم، شمارۀ 3، پاییز 1396ش.
  • بلوکی، افضل و مصلح‌نژاد، محمدعلی، «تحلیل مفهوم واژه‌های رب و برهان در آیۀ لولا أن رأی برهان ربه»، مطالعات تفسیری، شمارۀ 41، بهار 1399ش.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، 1389ش .
  • جوادی آملی، عبدالله، سیره پیامبران (ع) در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء، 1389ش.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، 1376ق.‌
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • خلیل‌زاده، الهه و دیگران، «نقش تربیتی داستان حضرت یوسف(ع) و زلیخا در قرآن»، آموزه های تربیتی در قرآن و حدیث، شمارۀ 3، بهار و تابستان 1395ش.
  • داوری دولت‌آبادی، مهدی و دیگران، «عفت کلامی زبان قرآن در حوزۀ مسائل جنسی و آموزه‌های تربیتی آن: مطالعۀ موردی سورۀ مبارکه یوسف»، آموزه های تربیتی در قرآن و حدیث، شمارۀ 7، بهار و تابستان 1397ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
  • رجبی، زهرا و آذر، سمیه، «بررسی و تحلیل طرح داستان یوسف در قرآن با تأکید بر نظریه پیرنگ لاریوای»، پژوهشهای ادبی، شمارۀ 37، پاییز 1391ش.
  • رشیدرضا، محمدرشید بن علی‌رضا، المنار، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1990م.
  • زودرنج، صدیقه و رحمتی، الهام، «تحلیل ادبی درونمایۀ اصلی داستان یوسف (ع) در قرآن کریم»، پژوهش های ادبی ـ قرآنی، سال سوم، شمارۀ 3، پاییز 1394ش.
  • سبحانی، جعفر، عصمة الأنبیاء، قم، مؤسسه امام صادق (ع).
  • سیدمرتضی، علی بن حسین، تنزیه الأنبیاء، قم، انتشارات شریف رضی.
  • شمس‌آبادی، حسین و کارآمد، راضیه، «بررسی کارکرد موتیف نمادگرایی یوسف (ع) و بازآفرینی آن در اشعار محمود درویش و قیصر امین پور»، پژوهش های ادبی ـ قرآنی، سال چهارم، شمارۀ 3، پاییز 1395ش.
  • صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، قم، منشورات الرضی، 1372ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصر خسرو، 1372ش.
  • فخررازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
  • فیض کاشانی، محمدمحسن بن مرتضی، الصافی، تهران، مکتبة الصدر، 1415ق.
  • قاسمی حامد، مرتضی و دیگران، «بررسی روایات تفسیری فریقین در مسئلۀ ازدواج حضرت یوسف (ع) با زلیخا»، حدیث پژوهی، شمارۀ 13، بهار و تابستان 1394ش.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383ش.
  • مراغی، احمد مصطفی، التفسیر، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1365ق.
  • معرفت، محمدهادی، التمهید، قم، جامعۀ مدرسین، 1415ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه،‌ تهران، اسلامیه، 1374ش.
  • میرسید، سیدمحمدرضا، «الهیات عملی در قصص قرآن با رویکرد توصیفی و تفسیری: بررسی موردی قصه‌های یوسف و موسی (ع)»، پژوهش‌نامۀ فلسفۀ دین، شمارۀ 39، بهار 1401ش.
  • نظری، علی و رضایی، پروانه، «بررسی تطبیقی داستان یوسف و موسی (ع) در قرآن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شمارۀ 5، زمستان 1387ش.
  • نقی‌پورفر، ولی‌الله و کسمایی، محمدامیر، «بررسی نسبت دادن سرقت جام مَلِک توسط یوسف (ع) به برادرانش»، شبهه‌پژوهی مطالعات قرآنی، سال دوم، شمارۀ 1، شهریور 1399ش.

  • تاریخ دریافت 06 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 06 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 25 اسفند 1401