روش دروزه در تفسیر قصص قرآن: تحلیل رویارویی او با منابع تاریخی و حدیثی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

چکیده

محمد عزت دروزه، یکی از مفسران معاصر اهل سنت و مؤلف التفسیر الحدیث است؛ یک دوره تفسیر کامل قرآن کریم که برپایۀ روش تنزیلی و مطابق با ترتیب نزول آیات از دید مؤلف پدید آمده، و دربردارندۀ آراء تفسیری متفاوت و شایان‌توجهی است. بخش قابل‌توجهی از این آراء تفسیریِ متفاوت ضمن شرح و تفسیر قصص قرآنی بازنموده شده‌اند. وی قصص قرآنی را با روشی متفاوت از دیگر مفسران معنا، و نیز بسیاری از اقوال مفسران دربارۀ قصص قرآنی را نقد کرده است. روش او بر شیوۀ متفاوتی از بهره‌جویی از منابع تاریخی و حدیثی بنا می‌شود. در این مطالعه بنا ست ضمن بررسی منابع تاریخی و حدیثی دروزه به نقد آن‌ها بپردازیم و روش استفادۀ وی از این منابع را بازکاویم. فرضیۀ این مطالعه آن است که اصلی‌‌ترین سبب تمایز روش دروزه با دیگر مفسران در بهره‌جویی گستردۀ او از منابع تاریخی مربوط به دورۀ پیش از اسلام و هم‌چنین منابع دینی یهود، و استفادۀ به‌نسبت کم‌تر وی از منابع معتبر میان مسلمانان است؛ هم‌چنان‌که در مراجعه به منابع حدیثی نیز اغلب کتاب التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول نوشتۀ منصور علی ناصف را مبنای اعتبارسنجی روایات قرار داده، تنها به روایات صحاح خمسۀ مذکور در این کتاب هم‌چون روایات معتبر نگریسته، در نقل گزارش‌های تاریخی نیز اغلب تنها به منابع تفسیری مراجعه نموده، و بالاخره، مهم‌ترین معیار وی در نقدِ روایات و گزارش‌های تاریخیِ مذکور در تفاسیر مختلف نیز مراجعه به خود قرآن کریم با کاربرد روش‌هایی ابتکاری بوده  است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Darwaza's Method in Interpreting Qurʾānic Stories and His Encounter with Historical Sources

نویسنده [English]

  • Mohammad Etrat Doost
Assistant Professor in Theology, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Muhammad ʿIzza Darwaza is one of the contemporary Sunni commentators and the author of al-Tafsir al-Hadith; A course of complete interpretation of the Holy Qurʾān, which was created based on the tanzīlī method and in accordance with the order of revelation of the verses from the author's point of view, and contains different and noteworthy interpretations. A significant part of these different interpretation opinions have been represented in the explanation and commentary of the Qurʾānic stories. He has criticized the Qurʾānic stories in a different way from other commentators of the meaning, as well as many commentators' statements about the Qurʾānic stories. His method is based on a different way of using historical and hadith sources. In this study, while examining Darwaza's historical and Hadith sources, we are going to criticize them and explore his method of using these sources. The hypothesis of this study is that the main reason for distinguishing Darwaza's method from other commentators is his extensive use of historical sources related to the pre-Islamic period as well as Jewish religious sources, and his relatively less use of authentic sources among Muslims. Also, when referring to Hadith sources, most of the book Al-Tāj al-Jamʿi Lil ʾUsūl fī Aḥādīth al-Rasūl written by Manṣūr ʿAlī Nāṣif is used as the basis for the validation of the ḥadiths, only the Ṣiḥāh Khamsa hadiths mentioned in this book are considered as authentic traditions, and when quoting historical reports, they often only rely on interpretive sources. Finally, his most important criterion in criticizing the historical narratives and reports mentioned in various interpretations was to refer to the Qurʾān itself using innovative methods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Muḥammad ʿIzza Darwaza
  • Al-Tafsīr al-Ḥadith
  • Qur'anic Stories
  • Methodology of Interpretation
  • Historical Criticism
  • قرآن کریم.
  • دروزه، محمد عزت،التفسیر الحدیث، قاهره، دار الاحیاء الکتب العربیه، 1383ش.
  • دروزه، محمد عزت، تاریخ بنی اسرائیل من أسفارهم، بیروت، المکتبه العصریه، 1990م.
  • دروزه، محمد عزت، مذکرات محمد عزّه دروزه، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1993م.
  • دیاری بیدگلی، محمد و کوهی، حسین، «بررسی مبانی تفسیر تاریخی التفسیر الحدیث»، مطالعه‌نامۀ علوم و معارف قرآن کریم، شمارۀ 3، تابستان 1388ش.
  • ذوالقدرنیا، سمیه، نقد و بررسی التفسیر الحدیث، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، 1384ش.
  • سجادی، ابراهیم، «نگرشی بر التفسیر الحدیث»، مطالعات قرآنی، سال 16، شمارۀ 62-63، تابستان و پاییز 1389ش.
  • شایسته نژاد، علی‌اکبر، «تحلیل انتقادی روش و منابع تفسیری محمد عزّت دروزه در تفسیر تنزیلی الحدیث»، مطالعات قرآن و حدیث، سال 7، شمارۀ 1، پاییز و زمستان 1392ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان، قم، جامعۀ مدرسین، 1417ق.
  • غروی، نهله، «التفسیر الحدیث و مؤلف آن»، مطالعه‌‌های دینی، شمارۀ 5، پاییز 1382ش.
  • قبادی، مریم، «مروری بر التفسیر الحدیث»، مقالات و بررسی‌ها، شمارۀ 75، بهار و تابستان 1383ش.
  • لطفی، سیدمهدی و محمدزاده، عاطفه، «نقد و بررسی فضائل اهل بیت (ع) درالتفسیر الحدیث محمد عزّت دروزه»، مطالعات قرآن و حدیث، سال 9، شمارۀ 17، پاییز و زمستان 1394ش.
  • محمدزاده، عاطفه، روش‌شناسی آثار تفسیری محمد عزت دروزه در تاریخ‌نگاری قرآنی روی‌دادهای عصر نزول، پایان نامه کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اصفهان، 1393ش.
  • مهروش، فرهنگ، تاریخ انگارۀ شیعی زیارت، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، 1400ش.