پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

تفسیر حکیم ترمذی از مفهوم قرآنی قلب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران.
چکیده
حکیم ترمذی در جای‌جای آثارش به تبیین مفاهیم قرآنی می‌پردازد. یکی از این مفاهیم قلب است. وی قلب را به مثابۀ اندامی از اندام‌های بدن می‌انگارد و گاه بِضعَه و گاه مُضغَه لقب می‌دهد، در کنار دیگر اندام‌ها می‌نشاند، از تعاملات آن با دیگر جوارح سخن می‌گوید و رفتارهای مختلف انسان را هم برپایۀ وضعیت‌های مختلف قلبش تبیین می‌کند. گاه نیز برای همین قلبِ اندامی اعضائی هم‌چون چشم، گوش، عروق، عُقَد، و شهوت قائل می‌شود، به تبیین شیوۀ راه یافتن شیطان در قلب از طریق ورودش به عروقِ قلب می‌پردازد، و اوصافی دیگر به قلب می‌دهد که دست‌کم از نگاه غالب مفسران قرآن توصیفات ماهیتی غیر از قلبِ اندامی اند. مجموع این توصیفات فهم تصویر ذهنی حکیم ترمذی از مفهوم قرآنی قلب را دشوار کرده است. بنا ست که در این مطالعه با مرور و دسته‌بندی تبیین‌های پراکندۀ او از قلب درک وی از این مفهوم را بازخوانی کنیم. فرضیۀ این مطالعه آن است که حکیم ترمذی عوارضی غیرمادی اعم از نور، معرفت، علم، حکمت، حالات نفسانی و امثال آن‌ها را به همین قلبِ جسمانی منتسب کرده، و مجموع این اوصاف را برپایۀ دیدگاه‌های طبّی خویش دربارۀ قلب انسان به‌مثابۀ یک حکیم تبیین نموده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Al-Ḥakīm al-Tirmidhī’s Interpretation of Quranic Content of ‘Al-Qalb’ (the Heart)

نویسنده English

Bagom Aghabeh
PhD graduated of Quranic Sciences and Hadith, Gorgan Branch, Islamic Azad University, Gorgan, Iran.
چکیده English

Al-Ḥakīm al-Tirmidhī explains Quranic concepts in many places in his works. One of these concepts is the heart. He considers the heart as one of the organs of the body, and sometimes he calls it an organ and sometimes it is called a part of body, he places it next to other organs, he talks about its interactions with other organs, and he explains different human behaviors based on the different states of their heart. Sometimes, for such a heart, organs such as eyes, ears, blood vessels, knots, and lust are considered, he explains how Satan finds his way into the heart through his entry into the heart vessels, and he gives other attributes to the heart which are, at least from the dominant view of the commentators of the Qur'an, descriptions of a nature other than the organ of heart. The sum of these descriptions has made it difficult to understand al-Ḥakīm al-Tirmidhī's mental picture of the Quranic concept of heart. In this study, by reviewing and categorizing his scattered explanations, we should reread his understanding of this concept from the heart. The hypothesis of this study is that Al-Ḥakīm al-Tirmidhī attributed immaterial effects such as light, knowledge, wisdom, emotional states and the like to the human physical heart, and explained all these attributes based on his medical knowledge about the human heart as an Iranian Ḥakīm.
 

کلیدواژه‌ها English

Heart
Fuʾād
ego
knowledge
Inshirāh al-Ṣadr
Ḍayq al-Ṣadr
  • قرآن کریم.
  • ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، به کوشش اسعد محمد طیب، صیدا، المکتبة العصریه.
  • ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق اللغویة، قم، جامعۀ مدرسین، 1412ق.
  • احمدی، محمدنبی و حاج زین‌العابدینی، عباس، «رمز و راز واژۀ قلب در قرآن کریم»،  الجمعیة العلمیة الایرانیة للّغة العربیة وآدابها، شمارۀ 22، 1391ش.
  • بیان الفرق بین الصدر والقلب والفؤاد واللب، منسوب به حکیم ترمذی، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح، قاهره، مرکز الکتّاب للنشر.
  • پاکتچی، احمد، «انسان‌شناسی حکیم ترمذی»، پژوهش‌های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی، سال 17، شمارۀ 46، بهار و تابستان 1395ش.
  • حسن‌زاده، مهدی و مرتضوی، محمد، «معناشناسی فؤاد در قرآن کریم»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، شمارۀ 10، 1395ش.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، ادب النفس، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح، قاهره، الدار المصریة اللبنانیه، 1413ق.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، الاعضاء والنفس (تحریری از کتاب غور الامور)، ضمن بستۀ نرم‌افزاری الموسوعة الشامله، دست‌رسی در 8 ذی‌الحجۀ 1431ق.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، الامثال من الکتاب والسنه، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، دار­النهضة.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، الفروق، به کوشش شمس‌الدین عزیزپور و فرهنگ مهروش، تصحیح و تحلیل محتوای کتاب الفروق حکیم ترمذی، پایان نامۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامی گرگان، 1398ش.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، المسائل المکنونة، به کوشش ابراهیم جیوشی، قاهره، دار التراث العربی، 1400ق.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، المنهیات، به کوشش محمد عثمان خُشت، قاهره، مکتبة القرآن، 1405ق/ 1985م.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، ریاضة النفس، به کوشش ابراهیم شمس‌الدین، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، غور الامور، به کوشش احمد عبدالرحیم سایح، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، 1422ق.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، منازل القربه، به کوشش عاصم ابراهیم کیّالی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 2006م.
  • حکیم ترمذی، محمد بن علی، نوادر الاصول، به کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت، دارالجیل، 1412ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • دهقان‌پور، طیبه، «ماهیت، عوامل و آثار قساوت قلب از دیدگاه قرآن»، فرهنگ پژوهش، سال سوم، شمارۀ 6، 1389ش.
  • رستمی‌زاده، رضا، «رابطۀ فکر و قلب با فهم قرآن»، معرفت، شمارۀ‍ 35، 1379ش.
  • عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن، تهران، اسلامیه، 1364ش.
  • غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دارالمعرفه.
  • قراباغی، جواد، «اسباب قساوت قلب از منظر قرآن و حدیث»، مبلغان، شمارۀ 194، 1394ش.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر، به کوشش عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1423ق.
  • مهروش، فرهنگ، «مبانی نظریۀ تفسیری حکیم ترمذی»، پژوهش‌های زبانی و ادبی در آسیای مرکزی، سال هفدهم، شمارۀ‍ 46، بهار و تابستان 1395ش.

  • تاریخ دریافت 28 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 23 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 25 اسفند 1401