پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

بررسی آراء مفسران دربارۀ واژۀ قرآنی فیل

نوع مقاله : مقالۀ مروری

نویسندگان
محمد مکفی رودی 1
مجتبی نوروزی 2
مهدی آریان فر 3
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآنی، دانشکدۀ تربیت مدرس قرآنی مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
2 استادیار دانشکدۀ تربیت مدرس قرآنی مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
3 استادیار دانشکدۀ تربیت مدرس قرآنی بجنورد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، بجنورد، ایران.
چکیده
قرآن کریم به زبان عربی نازل شده، و زبان عربی نیز مانند هر زبان دیگری تحت تاثیر عوامل مختلف، میزبان واژگانی غیرعربی از فرهنگ‌ها و زبان‌های دیگر است. این واژگان پس از هضم شدن در زبان عربی و دگرگونی ساختاری به‌تدریج ماهیتی عربی پیدا می‌کنند و به عنوان واژه‌های مأنوس در محاورات عرفی و متون ادبی زبان مقصد مورداستفاده قرار می‌گیرند. یکی از کلماتی که ریشۀ غیرعربی برای آن ادعا شده، واژۀ فیل است که یک مرتبه در سورۀ فیل به کار رفته است. اهمیت این مطالعه از آن جهت است که ریشه‌‌یابی زبان مبدأ این‌گونه واژگان که در قرآن کریم نیز استعمال شده، موجب فهم بهتر آیاتی می‌شود که دربردارندۀ آن‌ها ست. این مطالعه با روش توصیفی و تحلیلی به دنبال پاسخ به این پرسش است که تبار واژۀ فیل در زبان عربی و فارسی چیست و سیر تحول معنایی آن در بستر زمان کدام است. نتایج این مطالعه حاکی از آن است که این واژه واژه معرّب (دخیل) است و از واژۀ پیل در زبان فارسی به زبان عربی راه یافته، و در قرآن، روایات و اشعار عربی نیز در همان معنا انعکاس پیدا کرده است.
کلیدواژه‌ها
فیل
پیل
تبارشناسی
کاربست تاریخی
معرّب فارسی

عنوان مقاله English

Examining Commentators' Opinions About the Quranic word al-Fīl

نویسندگان English

Mohammad Mokfi Rodi 1
Mojtaba Nowruzi 2
Mahdi Arianfar 3
1 graduated MA Student, Mashhad School of Training Quran teachers, University of Quranic Theology, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor in Mashhad School of Training Qurʾān teachers, University of Quranic Theology, Mashhad, Iran.
3 Assistant Professor in Bojnoord School of Training Qurʾān teachers, University of Quranic Theology, Bojnoord, Iran.
چکیده English

The Holy Qurʾān was revealed in Arabic, and the Arabic language, like any other language, under the influence of various factors, hosts non-Arabic words from other cultures and languages. After being digested in the Arabic language and structural transformation, these words gradually acquire an Arabic character and are used as familiar words in common conversations and literary texts of the target language. One of the words for which a non-Arabic root is claimed is the word al-Fīl, which is used once in Sura al-Fīl in the Qurʾān. The aim of this study is to find the root of the language of origin of such a word, which is also used in the Qurʾān. This effort leads to a better understanding of the verses that contain these kind of words. This study seeks to answer the question of what is the origin of the word al-Fīl  in Arabic and what is the course of its semantic evolution over time. The results of this study indicate that this word is an Arabized word (al-Dakhīl) and has entered the Arabic language from the Persian word “Peel”, and it has been reflected  in the Qurʾān, Islamic traditions attributed to the Prophet and Arabic poems.

کلیدواژه‌ها English

Phīl
Peel
genealogy
Historical Linguistics
Persian
Arabic
  • قرآن کریم.
  • ابن‏ابی‏حاتم، عبدالرحمان بن محمد، التفسیر، ریاض، مکتبة نزار مصطفی الباز، 1419ق.
  • ابن‌درید، محمد بن حسن‏، جمهرة اللغه، بیروت، ‏ دارالعلم للملایین‏، 1988م‏.
  • ابن‌سیده، علی بن اسماعیل‏، المحکم و المحیط الأعظم‏، به کوشش عبدالحمید هنداوی، بیروت‏، دارالکتب العلمیه‏، 1421ق.
  • ابن‌سیده، علی بن اسماعیل‏، المخصص‏، بیروت‏، دارالکتب العلمیه.
  • ابن‌عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، بیروت‏، مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق‏.
  • ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالفکر، 1399ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم‏، لسان العرب، به کوشش جمال‌الدین میردامادی‏، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی‏، التفسیر، به کوشش محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1371ش.
  • ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط، بیروت، دارالجنان، 1407ق.
  • ابوعبید قاسم بن سلام‏، الغریب المصنف‏، به کوشش محمد مختار عبیدی، تونس‏، الموسسه الوطنیه‏، 1990م‏.
  • ابوهشیمه، طارق، اصول الکلمات، بیروت، دار الهلال، 1428ق.
  • ادی‌شیر، واژه‌‌های فارسی عربی‌شده، ترجمۀ سیدحمید طبیبیان، تهران، امیرکبیر، 1386ش.
  • ازدی، عبدالله بن محمد، الماء، به کوشش محمد مهدی اصفهانی، ‏ تهران‏، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، 1387ش.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1421ق.
  • امام شوشتری، محمدعلی، واژه‌‌های فارسی در زبان عربی، تهران، بهمن، 1347ش.
  • بغوی، حسین بن مسعود، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • بقاعی، ابراهیم بن عمر، نظم الدرر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1427ق.
  • بلاسی، محمد سید علی، المعرب فی القرآن‏، بنغازی، جمعیة الدعوة الاسلامیة العالمیه‏، 2001م.
  • تهانوی، محمدعلی بن علی‏، کشاف اصطلاحات الفنون‏، بیروت‏، ناشرون‏، 1996م‏.
  • تونجی، محمد، فرهنگ فارسی ـ عربی، تهران، هیرمند، 1382ش.
  • ثعلبی، احمد بن محمد، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1422ق.
  • جفری، آرتور، واژه های دخیل در قرآن‏، ترجمۀ فریدون بدره‏ای، تهران، توس‏، 1386ش.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین‏، 1376ق.
  • حویزی، عبدعلی بن جمعه، نورالثقلین، قم، اسماعیلیان، 1415ق.
  • خرم‏دل، مصطفی، تفسیر نور، تهران، احسان، 1384ش.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات‏، به کوشش صفوان عدنان داوودی، بیروت، دارالقلم، 1412ق.
  • زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس‏، به کوشش علی شیری، ‏ بیروت، دارالفکر، 1414ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، أساس البلاغه، بیروت، دار صادر، 1979م.
  • زمخشری، محمود بن عمر، مقدمة الأدب‏، تهران‏، دانشگاه تهران‏، 1386ش‏.
  • سمرقندی، نصر بن محمد، بحر العلوم‏، به کوشش عمر عمروی، بیروت، دارالفکر، 1416ق.
  • شاه‏عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، میقات، 1363ش.
  • شیبانی، اسحاق بن مَرّار، الجیم‏، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره، الهیئة العامة لشؤون المطابع الامیریه، 1975م.
  • صاحب بن عباد، إسماعیل، المحیط فی اللغه، به کوشش محمد حسن آل یاسین، بیروت‏، عالم الکتاب‏، 1414ق.
  • طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1362ش.
  • طباطبایی، محمدحسین‏، المیزان، بیروت، اعلمی، 1390ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، جامعۀ مدرسین، 1412ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، به کوشش احمد حسینی اشکوری، تهران‏، مرتضوی‏، 1375ش.
  • عبدالتواب، رمضان، التطور النحوی للّغة العربیه، قاهره، الخانجی، 1414ق.
  • عبدالقاهر جرجانی‏، درج الدرر‏، به کوشش محمد ادیب شکور و دیگران‏، عمان‏، دارالفکر، 1430ق‏.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، هجرت، 1414ق.
  • قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن‏، تهران، اسلامیه، 1371ش/ 1412ق.
  • قشیری، عبدالکریم بن هوازن‏، التفسیر، به کوشش ابراهیم بسیونی‏، قاهره‏، الهیئة المصریة العامة للکتاب‏، 2000م‏.
  • قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، قم، دارالکتاب، 1404ق.
  • ماتریدی، محمد بن محمد، التفسیر، به کوشش مُجدی باسلوم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1426ق.
  • ماوردی، علی بن محمد، النکت و العیون‏، به کوشش سید بن عبدالمقصود عبدالرحیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
  • مختار عمر، احمد، معجم اللغة العربیة المعاصره، قاهره، عالم الکتاب، 1429ق.
  • مدنی، علی بن احمد، الطراز الأول‏، مشهد‏، آل‌البیت (ع)‏، 1384ش‏.
  • مشکور، محمدجواد، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1978م.
  • مصطفوی، حسن‏، التحقیق فی کلمات القرآن‏، تهران، وزارت ارشاد، 1368ش.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر، به کوشش عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1423ق.
  • موسی، حسین یوسف‏، الإفصاح فی فقه اللغه، قم‏، سازمان تبلیغات اسلامی‏، 1410ق.
  • نشوان حمیری، شمس العلوم‏، به کوشش مطهر بن علی اریانی و دیگران‏، دمشق‏، دارالفکر، 1420ق.
  • نهج البلاغه، گردآوری شریف رضی، به کوشش محمد عبده، بازنشر قم، دارالذخائر، 1412ق.
  • یاقوت حموی، البلدان‏، بیروت‏، دار صادر‏، 1995م.

  • تاریخ دریافت 29 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 08 دی 1401