پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

سیر تحول تاریخی آراء مفسران دربارۀ اسلوب حذف در فواصل قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ تربیت مدرس قرآن مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
2 استادیار دانشکدۀ تربیت مدرس قرآن مشهد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.
چکیده
یکی از شیوه‌های ایجاد جذابیت و بلاغت برای کلام ایجاد تناسب در آن است. در قرآن کریم هم از این شیوه به نحو گسترده و تأثیرگذاری بهره جسته است. یکی از انواع تناسب که می‌توان کاربرد گستردۀ آن را در قرآن دید ایجاد هم‌آهنگی و تناسب در فواصل آیات است. بااین‌حال، همواره در سوره‌های قرآن تناسب فاصله‌ها مراعات نمی‌شود. هرجا در قرآن هم‌آهنگی و تناسب فاصله‌ها با قواعد و هنجار‌های لفظی و ادبی آن‌ها در تضاد بوده، ساختارشکنی روی داده، و فراهنجاری‌‌هایی ارائه شده که بر بلاغت و جذابیت سخن افزوده است. از جملۀ گونه‌های تغییرات و ساختارشکنی‌‌های ادبی، بلاغی و واژگانی قرآن که در فواصل قرآنی هم دیده می‌شود حذف حرف و کلمه است. این قبیل حذف‌های قرآن از سدۀ اول هجری مورد گفتگوی ادیبان، مفسران و قرآن‌پژوهان بوده است. در مطالعۀ حاضر بنا داریم تفاسیر و کتب علوم قرآن تا سدۀ 13ق را که به اسلوب حذف در فواصل آیات پرداخته‌اند بازشناسیم و سیر تحول نگرش‌ها به اسلوب حذف را در آنان بازکاویم. بنا ست از این دیدگاه دفاع کنیم که نگرش‌ها به اسلوب حذف در این آثار، با توجه به خصوصیات و ویژگی‌های مشترک در تحلیل و روش تفسیری در دو مرحلۀ کلان قابل‌دسته‌بندی است: مرحلۀ تکوین (تا پیش از سدۀ 8ق)، و مرحلۀ توسعه؛ هم‌چنان‌که بنا داریم در ضمن این مرور، نگرش‌ها به کاربرد این اسلوب در قرآن را نیز با نگاهی انتقادی بازخوانیم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Historical Evolution of Commentators' Opinions About the Style of Deletion in Qurʾānic Intervals (Fawāṣil al-ʾĀy)

نویسندگان English

mohammad estiry 1
Mohammad Javad Tavakoli Khaniki 2
1 MA Student of Quranic Studies, Mashhad School of Training Qurʾān Teachers, University of Quranic Theology, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor in Mashhad School of Training Qurʾān Teachers, University of Quranic Theology, Mashhad, Iran.
چکیده English

One of the ways to create charm and eloquence for words is to create proportion in it. In the Holy Qurʾān, this method has been widely and effectively applied. One of the types of proportionality that can be seen widely used in the Qurʾān is to create harmony and proportionality in the intervals of the verses. However, in the suras of the Qurʾān, the proportionality of the final words is not always respected. Wherever in the Qurʾān, the harmony and appropriateness of intervals are in conflict with their verbal and literary rules and norms, deconstruction has occurred, and extra-normatives have been presented that add to the eloquence and charm of the speech. Among the types of literary, rhetorical and lexical changes and deconstructions of the Qurʾān that can be seen in the Qur'anic intervals is the deletion of letters and words. Such deletions from the Qurʾān have been discussed by writers, commentators and Qurʾān scholars since the first century of Hijra. In the present study, we intend to recognize the interpretations and books about the Qurʾān up to the 13th century AH that dealt with the style of deletion in the intervals of the verses, and to investigate the evolution of attitudes towards the style of deletion in them. We want to defend this theory that the attitudes towards the style of delition in these works can be categorized into two major stages according to the characteristics and common features in the analysis and interpretation method: the formation stage (before the 8th century AH), and the development stage; Also, we intend to reunderstand the attitudes towards the application  of this style in the Qurʾān from a critical viewpoint during both periods of developments.
 

کلیدواژه‌ها English

Elimination style
al-Fawāṣil
Quranic interval
  • قرآن کریم.
  • آخوندی، علی‌اصغر، «بررسی تطبیقی فاصلۀ قرآنی»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ 44، تابستان 1395ش.
  • ابن‌جزی، محمد بن احمد، التسهیل، بیروت، دارالارقم، 1416ق.
  • ابن‌خالویه، حسین بن محمد، اعراب القرائات السبع، قاهره، مکتبة الخانجی، 1413ق.
  • ابن‌خالویه، حسین بن محمد، الحجة فی القراءات السبع، بیروت، موسسة الرساله، 1421ق.
  • ابن‌زنجله، عبدالرحمان بن محمد، حجة القرائات، به کوشش سعید افغانی، قاهره، دار الرساله.
  • ابن‌عادل، عمربن علی، اللباب فی علوم الکتاب، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابن‌قتیبه، عبدالله مسلم، غریب القرآن، به کوشش احمد صقر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1398ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414ق.
  • ابن‌وجیه، عبدالله بن‌ عبدالمومن، الکنز فی قرائات العشر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه، 1425ق.
  • ابوالسعود، محمد بن محمد، التفسیر، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1983م.
  • ابوعلی فارسی، حسن بن محمد، الحجة للقراء السبعه، بیروت، دارالمامون للتراث، 1413ق.
  • اخفش، سعید بن مسعده، معانی القرآن، به کوشش هدی محمود قراعه، قاهره، مکتبة الخانجی، 1411ق.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 2001م.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، به کوشش علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • باقلانی، محمد بن طیب، اعجاز القرآن، قاهره، دارالمعارف.
  • برزین، سمیه و دیگران، «اسرار بلاغی حذف فعل در قرآن کریم و نقد ترجمه‌های فارسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، شمارۀ 11، پاییز و زمستان 1391ش، ص 1-19.
  • بناء، احمد بن محمد، اتحاف فضلاء البشر، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • بیضاوی، عبدالله بن عمر، انوار التنزیل، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1418ق.
  • تاج‌القراء، محمود بن حمزه، البرهان فی توجیه متشابه القرآن، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، قاهره، دارالفضیله.
  • تاج‌القراء، محمود بن حمزه، لباب التفاسیر، ضمن رسالۀ دکتری ابراهیم بن محمد بن حسن دومری، دانشکدۀ اصول دین، دانشگاه اسلامی محمد بن سعود ریاض، 1429ق.
  • جمل، سلیمان بن عمر، الفتوحات الإلهیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1427ق.
  • حسناوی، محمد، الفاصلة فی القرآن، بیروت، المکتب الاسلامی، 1406ق.
  • حقی، اسماعیل بن مصطفی، روح البیان، بیروت، دارالفکر.
  • حلیمی، حسین بن حسن، المنهاج، به کوشش حلمی محمد فوده، بیروت، دارالفکر، 1399ق.
  • خازن، علی بن محمد، لباب التاویل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • خفاجی، احمد بن محمد، الحاشیة علی تفسیر البیضاوی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش ندیم مرعشلی، قاهره، دارالکاتب العربی، 1392ق.
  • رمانی، علی بن عیسی، النکت فی اعجاز القرآن، ضمن ثلاث رسائل فی القرآن، قاهره، دارالمعارف، 1387ق.
  • زجاج، ابراهیم بن سری، معانی القرآن واعرابه، به کوشش عبدالجلیل عبده شلبی، بیروت، عالم الکتب، 1408ق.
  • زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان، قاهره، چاپ‌خانۀ حلبی، 1376ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407ق.
  • سجستانی، محمد بن عزیز، نزهة القلوب، بیروت، دارالمعرفه، 1410ق.
  • سمین، احمد بن یوسف، الدر المصون، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1414ق.
  • سیبویه، عمرو بن عثمان، الکتاب، قاهره، مکتبة الخانجی، 1408ق.
  • سیدی، سیدحسین و صحرایی، فاطمه، « جلوه‌های بلاغت حذف در قرآن»، مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، شمارۀ 48، پاییز و زمستان 1389ش، ص 67-88.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الاتقان، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1394ق.
  • شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر، تهران، نشر داد، 1373ش.
  • شهبازی، محمود و شهبازی، اصغر، «کارکردهای زیباشناختی ایجاز حذف در قرآن کریم»، پژوهش های زبانشناختی قرآن، سال دوم، شمارۀ 1، بهار و تابستان 1392ش، ص 55-68.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، 1372ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، به کوشش محمود محمد شاکر، مکه، دارالتربیه.
  • طوسی‏، محمد بن حسن، التبیان‏، به‏ کوشش‏ احمد حبیب قصیر عاملی‏، نجف، دار احیاء التراث‏، 1383ق.
  • عظیم‌پور مقدم، عظیم، «حذف در قرآن و تأثیر آن در ترجمه های فارسی»، مقالات و بررسی‌ها، شمارۀ 70، زمستان 1380ش، ص 75-92.
  • فتحی، احمد اسماعیل حسن، «من أسرار الحذف فی بعض آیات القرآن الکریم»، مجلة کلیة اللغة العربیة بالقاهره، شمارۀ 8، 1410ق، ص 129-174.
  • فخررازی، محمد بن عمر، التفسیرالکبیر، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • فراء، یحیی بن زیاد، معانی القرآن، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1980م.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، دار الشعب، 1372ق.
  • کاشی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین، تهران، علمی، 1333ش.
  • محمد، احمد سعد، التوجیه البلاغی للقرائات القرآنیه، قاهره، مکتبة الآداب، 1998م.
  • مکی بن ابی‌طالب قیسی، اعراب القرآن، منتشرشده در انتساب به زَجّاج، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره، دارالکتاب المصری.
  • نظام‌الدین نیشابوری، حسین بن محمد، غرائب القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1416ق.

  • تاریخ دریافت 26 آبان 1401
  • تاریخ بازنگری 27 آذر 1401
  • تاریخ پذیرش 08 دی 1401