پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

نقد و بررسی ادلۀ شق‌القمر در تفاسیر فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد حوزۀ علمیۀ قم و استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، واحد علوم و تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
دربارۀ اثبات نبوت پیامبر (ص) از طریق معجزۀ حسی سخن‌های بسیار گفته شده است. از جملۀ این سخنان داستان شق‌القمر به مثابۀ معجزۀ پیامبر (ص) در سورۀ قمر از سوره‌های مکی‌الاوائل است. مبنای اصلی این قول که در تفاسیر بازتاب یافته، آیه‌ای از قرآن در آغاز همین سوره است: «اقْتَرَبَتِ السّاعَة وَانْشَقَّ ‌القَمَر». در روایات اسباب نزول آمده است این آیه پس از دو نیم شدن ماه در شب چهاردهم ماه ذی‌الحجه نازل شد. این روایاتِ اسباب نزول‘ چندگانه اند و با مضامین مختلف و شگفت‌انگیز نقل شده‌اند. به همین دلیل عالمانی به نقد آن‌ها پرداخته، و به انکار اخبار شق‌القمر روی آورده‌اند. این عالمان اساساً با وجود قرآن که آ‌یه‌ای عقلی است، ضرورتی برای این دسته از معجزات حسی قائل نبوده‌اند. از جملۀ این عالمان می‌توان ابراهیم بن سیار نَظّام، عمرِو بن بَحرِ جاحِظ، هشام بن عَمرِو فُوَطی، و ابوبکرِ اَصَم را یاد کرد. اینان از جملۀ اولین کسانی هستند که در اوایل سدۀ 3ق قصۀ شق‌القمر را انکار کردند. بااین‌حال، این بحث در سده‌های متأخرتر از سوی مفسران پرشمار شیعه و سنی به شکل مستند و با ادلۀ متنوع‌تری نقد شده است. این مفسران گفته‌اند روایات شق‌القمر با صراحتِ بیان قرآن در امتناع از آوردنِ معجزاتِ حسّی تعارض دارد. در این مطالعه بنا ست نگاهی به اقوال موافقان و مخالفان بیندازیم، مسائل و ادله و مشکلات پذیرش روایات شق‌القمر را بیان کنیم، و در نهایت به نَقدِ نظریۀ  مثبِتان و دفاع از نظریۀ منکران و نسبت دو دیدگاه با جاوادانگی معجزۀ قرآن بپردازیم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Splitting of the Moon (Shaqq al-Qamar) in the Shiite and Sunnite Interpretations: a Critical Study

نویسنده English

AYAZI Sayyed Mohammad Ali
Professor of Shiite Seminary School of Qom & Assistant professor of Qurʾān and Hadith Studies, Science and Research Branch of Tehran, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Many words have been said about the proof of the Prophet Muhammad's prophethood through sensory miracles. Among them is the story of Shaqq al-Qamar as a miracle of the Prophet Muhammad (PBUH) in Surah al-Qamar, one of the “Al-Makki al-Awāʾil” Suras. The main basis of beleiving in Shaqq al-Qamar, which is reflected in the interpretations, is a sentence from the Qurʾān itself: “The Hour approached and the the moon separated”, which is mentioned in Asbāb al-Nuzūl narrations: this verse was revealed after the moon had split into two halves on the fourteenth night of Dhul-Hijjah. But these narrations of the reasons for the descent are multiple and have been narrated with different and surprising themes. For this reason, some scholars criticized the narrations and turned to denying the reports of Shaqq al-Qumr. Basically, these scholars, despite the existence of the Qurʾān as an intellectual āya (sign of God), did not see the need for such a sensual miracle as Shaqq al-Qamar. However, Sahqq al-Qamar has been also criticized by contemporary commentators in more documented form and with more diverse evidences. These exegetes said that these narrations are in conflict with the nature of the Qurʾān's call to reasoning and its explicit statements in refusing to bring sensory miracles. In this study, we are going to take a look at the statements of the proponents and opponents, state the problems and evidences and problems of accepting the Sun Moon traditions, and finally criticize the theory of the positive and defend the theory of the negative and compare the two views with the validity of the miracle of the Qurʾān.
 

کلیدواژه‌ها English

Asbāb al-Nuzūl Narrations
Miracle
The Prophet Muḥammad's Miracles
Shaq al-Qamar. 
  • قرآن کریم.
  • ابن‌عاشور، محمد طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.
  • ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت،دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  • ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، دلائل النبوه، به کوشش محمد رواس قلعه‌جی و عبدالبر عباس، بیروت، دارالنفائس، 1406ق/ 1986م.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • ایازی، سیدمحمدعلی، المفسرون: حیاتهم و منهجهم، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، 1378ش.
  • ابن‌اثیر، علی بن محمد، اسدالغابه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1417ق.
  • خرسان، سیدمحمدمهدی، مزیل اللبس فی مسألَتَی شقِّ القمرِ و رَدِّ الشمس، نجف، مکتبة الروضة الحیدریه.
  • خطیب، عبدالکریم، التفسیر القرآنی للقرآن، بیروت، دارالفکر العربی، 1424ق.
  • صنعانی، عبدالرزاق بن همام، التفسیر، بیروت، دارالمعرفه، 1411ق.
  • صنعانی، عبدالرزاق بن همّام، المصنف، به کوشش حبیب‌الرحمان اعظمی، بیروت، المکتب الاسلامی، 1403ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، بیروت، اعلمی، 1390ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، به کوشش عبدالله بن عبدالمحسن ترکی، جیزه، دار هجر، 1422ق.
  • فضل‌الله، محمد حسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، 1419ق.
  • قاسمی، جمال‌الدین بن محمد، محاسن التأویل، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1418ق.
  • قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، دار الشعب، 1372ق.
  • قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، به کوشش طیب موسوی جزائری، نجف، مکتبة الهدی، 1386-1387ق.
  • کریمی‌نیا، مرتضی، «ریشه‌های تکوین نظریۀ اعجاز قرآن و تبیین وجوه آن در قرون نخست»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، شمارۀ 46، بهار و تابستان 1392ش.
  • ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1426ق.
  • خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال، قم، مرکز نشر آثار شیعه، 1413ق.
  • مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1424ق.
  • مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، قم، آل‌البیت، 1423ق.

  • تاریخ دریافت 23 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 24 آذر 1401