پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

پژوهش نامه نقد آراء تفسیری

واکاوی مفهوم واژۀ «عجب» در قرآن‌ کریم با رویکردی انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه فقه و حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 دانش‌آموختۀ دکتری تفسیر تطبیقی، دانشکدۀ علوم و معارف قرآن کریم قم، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
چکیده
وجوه مختلف معنایی واژگان قرآن گاه معنای مختلفی ارائه می‏دهند. گاه نیز تغییری در معنای کلی آیات قرآن ایجاد نمی‏کنند؛ امّا فهم ظرایف معانی قرآن را دشوار می‏کنند و نقاط ضعفی در فهم معنا را آشکار می‏کنند. یکی از موادی که وجوه معنایی متفاوت آن گاه ترجمه و تفسیری دور از ذهن ایجاد کرده، مادۀ «ع‏ج‏ب» است که در آیات متعددی از قرآن دیده می‌شود. بیش‌تر مفسران و مترجمان عربی و فارسی آن را در کاربردهای قرآنی به «شگفتی» و مترادف‏های آن معنا کرده‌اند. شمار اندکی از مفسران نیز کوشیده‌اند با تفکیک میان کاربردهای مختلف، برخی از موارد کاربرد این ماده را به مفهوم «خوشایندی» و مانند آن معنا کنند. این درک اخیر معمولاً در میان مترجمان قرآن به زبان‌های اروپایی بیش‌تر دیده می‌شود. نبود قاعده‏ای مشخص برای تمییز معنای این ماده در هیئت‏های گوناگون آن موجب تشتت آراء شده است. مطالعۀ حاضر به واکاوی معنای مشتقات مادۀ ع‏ج‏ب اختصاص دارد و بنا ست که در آن با روشی توصیفی ـ تحلیلی، این ماده را بررسی لغوی و صرفی کنیم و با مرور آراء مفسران دربارۀ آیات حاوی این ماده معنای صحیح آن را در هر موضع کاربردش تبیین کنیم. دستاورد این مطالعه بنا ست سنجش این قاعده باشد: مادۀ ع‏ج‏ب در تمام ابواب ثلاثی مجرد تنها به معنای شگفتی است؛ اما در باب إفعال از ثلاثی مزید به هردو معنای خوشایندی و ناخوشایندی محتمل است که به‌طبع با توجه به سیاق آیه، معنای صحیح استخراج می‏شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analyzing the Meaning of the Word "al-ʿUjb" in the Qurʾān: a Critical Approach

نویسندگان English

Mohammad Rasool Ahangaran 1
a a 2
1 Professor of Jurisprudence and Law Department, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran .
2 PhD in Comparative Interpretation, Qom Faculty of Quranic Theology and Awarness, University of Quranic Theology and Awarness, Qom, Iran.
چکیده English

The different applications of the words of the Qurʾān sometimes provide different meanings. This applications sometimes do not change the general meaning of the Quranic verses; But they make it difficult to understand the subtleties of the Qurʾān's meanings and reveal weak points in understanding the meaning. One of the roots of words whose different meanings have sometimes created far-fetched translations and interpretations is root <ʿJB> (usually means amazing), which can be seen in several verses of the Qurʾān. Most Arabic and Persian commentators and translators have interpreted it as “surprise”. A small number of commentators have also tried to interpret some of the usages of this root as “pleasant” and the like by distinguishing between different passages. This latter understanding is usually seen among the translators of the Qurʾān in European languages. The lack of a clear rule to distinguish the meaning of this root in its various applications has caused confusion. The present study is devoted to the analysis of the meaning of words derived from this root, and it is based on a descriptive-analytical method to examine this article lexically and morphologically, and by reviewing the commentators' opinions about the verses containing this article, its correct meaning in each explains its application. The achievement of this study is to evaluate this rule: the root <ʿjb> in all of it's application as an abstracted triple verb (al-Thulāthī al-Mujarrad) only means “surprise”; but in the case of Mazīd verbs, it is possible to have both meanings: pleasant and unpleasant, which of course, according to the context of the verse, the correct meaning is extracted.
 

کلیدواژه‌ها English

al-ʿUjb
al-Iʿjāb
wonder
vocabulary of the Qurʾān
  • قرآن ‏کریم متن عربی؛ نیز، ترجمه‏های فارسی: آدینه‏وند لرستانى، محمدرضا، تهران، اسوه، 1377ش؛ آیتى، عبدالمحمد، تهران، سروش، 1374ش؛ ارفع، کاظم، تهران، فیض کاشانى، 1381ش؛ الهى قمشه‏اى، مهدى، قم، فاطمةالزهراء، 1380ش؛ امینیان، کرم‏خدا، قم، اسوه، 1384ش؛ انصاریان، حسین، قم، اسوه، 1383ش؛ برزى، اصغر، تهران، بنیاد قرآن، 1382ش؛ بروجردى، محمدابراهیم، تهران، کتابخانۀ صدر، 1366ش؛ پاینده، ابوالقاسم، تهران، جاویدان، 1357ش؛ پورجوادى، کاظم، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامى، 1414ق؛ تشکرى آرانى، شهاب، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1383ش؛ حجتى، مهدى، قم، بخشایش، 1384ش؛ خسروى، علی‌رضا، تهران، اسلامیه، 1390ق؛ دهلوی، احمد بن عبدالرحیم، سراوان، کتاب‌فروشى نور؛ رضایى اصفهانى، محمدعلى، قم، دارالذکر، 1383ش؛ رهنما، زین‏العابدین، تهران، سازمان اوقاف، 1354ش؛ سراج، رضا، تهران، سازمان چاپ دانشگاه، 1390ق؛ شعرانى، ابوالحسن، تهران، اسلامیه، 1374ش؛ صلواتى، محمود، تهران، مبارک، 1387ش؛صفوى، محمدرضا، قم، دفتر نشر معارف، 1388ش؛ صفى‌‏على‏شاه، محمدحسن بن محمدباقر، تهران، منوچهرى، 1378ش؛طاهرى، على‏اکبر، تهران، قلم، 1380ش؛ عاملى، ابراهیم، تهران، صدوق، 1360ش؛ فولادوند، محمدمهدى، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى، 1418ق؛ قرشى بنابى، على‏اکبر، تهران، بنیاد بعثت، 1375ش؛ مغنیه، محمدجواد، قم، سازمان تبلیغات اسلامى، 1378ش؛ کاویان‏پور، احمد، تهران، اقبال، 1372ش؛ مشکینى، على، قم، الهادى، 1381ش؛ مصباح‏زاده، عباس، تهران، بدرقۀ جاویدان،1380ش؛ معزى، محمدکاظم، قم، اسوه، 1372ش؛ موسوى گرمارودى، على، تهران، قدیانى، 1384ش؛یاسرى، محمود، قم، بنیاد فرهنگى امام مهدى (ع)، 1415ق؛ نیز، ترجمه‏های لاتین: آربری، ایروینگ، پیکتال، شاکر، صفارزاده، قرایی و یوسف‏علی، همگی قابل‌دست‌رسی در نرم‏افزار جامع التفاسیر نور، مرکز تحقیات کامپیوتری علوم اسلامی، نسخۀ سوّم، 1394ش.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  • ابن‌‏عطیه، عبد الحق بن غالب، المحرر الوجیز، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  • ابن‌‏فارس، احمد بن فارس، مقاییس اللغه، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، 1404ق.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض‏الجنان‏، مشهد، آستان قدس ، 1408ق.
  • احمد مختار عمر و مکرم، عبد العال سالم، القراءات القرآنیه، تهران، اسوه، 1412ق.
  • ترجمۀ تفسیر طبری، تهران، انتشارات توس، 1356ش.
  • دهخدا، علی‏اکبر، لغت‏نامه، تهران، دانشگاه تهران، 1377ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، به کوشش صفوان عدنان داوودی، بیروت، الدار الشامیه، 1416ق.
  • تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح تصریف العِزّی، بیروت، دارالمنهاج، 1432ق.
  • ثقفی، محمد، روان جاوید، تهران، برهان، 1398ق.
  • جوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصّحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، 1407ق.
  • حسینی قمی، سیدمحمد، إیضاح الکفایه، قم، انتشارات نوح، 1378ش.
  • حقی، اسماعیل بن مصطفی، روح البیان، بیروت، دارالفکر، 1405ق.
  • خلیل بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، 1980م.
  • آخوند خراسانی، محمدکاظم، کفایة الاصول، قم، جامعۀ مدرسین، 1412ق.
  • خویی، سیدابوالقاسم، البیان، ترجمۀ سیدجعفر شهیدی، قم، دارالثّقلین، 1393ش.
  • ذهبی، محمدحسین، التفسیر و المفسرون، قاهره، دار وهبه، 2000م.
  • رشیدرضا، محمد، المنار، بیروت، دارالمعرفه، 1414ق.
  • زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، کویت، دارالهدایه، 1420ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، بیروت، دارالکتب العربی، 1407ق.
  • سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‏بکر، الاتقان، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1394ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ‏بیروت، اعلمی‏، 1390ق؛ همان، ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعۀ مدرسین، 1374ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، دارالمعرفه، 1412ق.
  • طریحی، فخرالدین بن محمدعلی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، 1386ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، التبیان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
  • عبدالولی، محمد، «کژتابی‌های ترجمۀ قرآن به زبان انگلیسی»، ترجمۀ ابوالفضل حرّی، پژوهش‏های قرآنی، دورۀ 16، آذرماه 1389ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1420ق.
  • مقاتل بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1423ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، اسلامیه، 1371ش.
  • میبدی، احمد بن محمد، کشف الأسرار، به کوشش علی‏اصغر حکمت، تهران، سپهر، 1361ش.
  • نسفى، عمر بن محمد، تفسیر، تهران، سروش، 1376ش.

  • تاریخ دریافت 16 خرداد 1401
  • تاریخ بازنگری 14 تیر 1401
  • تاریخ پذیرش 21 تیر 1401